Skip to content

Orrosta

3 juni 2010

Een van mijn lievelingswoorden is het Oudnoordse woord orrosta ‘strijd, oorlog’.

Toen ik het voor eerst zag en uitsprak wist ik de betekenis nog niet, en had ik bij mijn weten geen associaties met andere woorden, zodat ik het vooral op diens klank kon beoordelen. Zo genoot ik van de klinkersymmetrie: een korte aan weerszijden van de ­-rr-, en hoe er in de derde lettergreep een andere, afstekende klinker volgt. Ik genoot ook van de rauwe tong-rr- en de uiterst scherpe combinatie -st­- die erop volgt. Scherper dan in het Nederlands, als we het huidige Noors als uitgangspunt mogen nemen. Hoe dan ook: dat ruwe en scherpe in één woord is geknipt voor een woord dat ‘strijd, oorlog’ betekent. Al klinkt orrosta in mijn oren meer als ‘strijd’ dan als ‘oorlog’.

De etymologie van orrosta is omstreden, maar meestal wordt het woord verbonden met een wortel (*erz-, *arz-, *urz-) die ook ten grondslag ligt aan Oudgermaans *erzjaz, vanwaar Middelnederlands erre ‘spijtig, verdrietig’ en de variant irre ‘woedend’. Tegenwoordig is dat woord nog te vinden in de verstarde uitdrukking in arren moede, dat oorspronkelijk ‘in woede’ betekende, en later beïnvloed werd door het niet-verwante woord armoede. Andere voortzettingen van Oudgermaans *erzjaz zijn Oudsaksisch irri ‘boos’, Oudhoogduits irri ‘verward, buiten zichzelf’ (vanwaar Duits irr(e) ‘verward’, irren ‘vergissen’), Oudfries īre, Oudengels irre ‘verward, boos’ en Gotisch airzeis ‘verdwaald’. Maar misschien hoort orrosta eerder bij de wortel van Nederlands ernst en Engels earnest. Of anders bij de wortel van rijzen, zoals ook Oudhoogduits urrist ‘verrijzenis’. Het is ook mogelijk dat het woord van één wortel komt, en later is beïnvloed door (afleidingen van) een andere.

In zijn boek The Silmarillion schreef J.R.R. Tolkien over het belangrijke eiland-koninkrijk Númenor. Een van de delen van dat eiland noemde hij Orrostar, een naam die zoveel als ‘oostlanden’ betekent. Het is bekend dat Tolkien uit verschillende talen woorden leende die hij welluidend vond. Hij verwerkte ze dan in een van zijn eigen talen en voorzag ze van een etymologie binnen die taal, en van een andere betekenis. Zo smeedde hij de elfse naam Eärendil naar voorbeeld van Éarendel, de Oudengelse naam voor de morgenster die hij zo mooi vond klinken. Of hij (de klank van) orrosta dan bewust of onbewust in zijn wereld heeft verwerkt is onduidelijk, maar hoe het ook zij: ik kan het hem zeker niet kwalijk nemen.

Advertenties
5 reacties leave one →
  1. 5 juni 2010 12:11

    Ik las gisteren iets waarbij ik aan Taaldacht moest denken, Olivier. Hieronder een citaat:

    “De taal verbindt je immers tevens met het embryonale, met het pre-rationele, met de uitingen van het ochtendgloren en de fluisteringen van de schemering, met de duistere schaduwen die om de betekenis van woorden heen fladderen, met de ‘diepere’ zin van het bestaan. Uit mollentaal spreekt een tunnelvisie.”

    Breyten Breytenbach, Berichten uit de Middenwereld.

  2. Michiel Hemminga permalink
    6 juni 2010 12:33

    Spengler is ook een bewonderaar van dit schone woord:

    “Diese Daseinsströme im Bereich einer hohen Kultur, in und zwischen denen allein es große Politik gibt, sind nur in Mehrzahl möglich. Ein Volk ist wirklich nur in bezug auf andere Völker. Aber das natürliche, rassehafte Verhältnis zwischen ihnen ist eben deshalb der Krieg. Das ist eine Tatsache, die durch Wahrheiten nicht verändert wird. Der Krieg ist die Urpolitik alles Lebendigen und zwar bis zu dem Grade, daß Kampf und Leben in der Tiefe eins sind und mit dem Kämpfenwollen auch das Sein erlischt. Altgermanische Worte dafür wie orrusta und orlog bedeuten Ernst und Schicksal im Gegensatz zu Scherz und Spiel; das ist eine Steigerung, nichts dem Wesen nach Verschiedenes.” (Der Untergang des Abendlandes, pp. 1109-1110; lees hier verder.)

  3. Olivier van Renswoude permalink*
    6 juni 2010 15:10

    Bedankt voor de aanhalingen, heren.

  4. walter gauwloos permalink
    10 mei 2011 21:07

    Dag Olivier,

    gewoon een vraagje. Heeft het Duitse ‘irren (zich vergissen) iets te
    maken met Latijn ‘errare (dwalen, vergissen)?
    Alsook het bijv.nw ‘irre (woedend) te maken met Latijn Ira (woede) ?
    Dit kan geen toeval zijn.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      17 mei 2011 19:59

      Duits irren en irre gaan uiteindelijk op dezelfde Proto-Indo-Europese wortel terug als Latijn errare, inderdaad. Doch Latijn īra komt van een andere wortel.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s