Skip to content

Hornung

9 september 2010

Voor de maand februari bestond in het Oudnederlands de naam hornungmānoth en in het Oudhoogduits hornung. Vaak wordt het woord hornung verklaard als ‘periode waarin herten hun hoornen afwerpen’. De ouderen onder de edelherten werpen namelijk vanaf februari hun geweien af; de jongeren vanaf maart.

Vergelijk echter deze naam met een andere oude naam voor februari: sprokkelmaand. Volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) vindt deze naam niet diens oorsprong in sprokkelen ‘hout verzamelen’, maar in het Latijnse woord spurcālia, “een aanduiding voor de feesten die in die maand werden gevierd, van spurcus ‘onzedelijk, smerig’. De kerk noemde de maand zo vanwege de onzedelijke feesten die erin vielen.”

De Indiculus superstitionum et paganiarum (‘lijst van bijgelovige en heidense gebruiken’), een achtste eeuws kerkelijk document gericht op de kerstening van de Saksen en Friezen, verhaalt dan ook van “vuiligheden in februari” (de spurcālibus in Februārio) als gewoonte van deze heidenen. Het is dan ook zeer aannemelijk dat hornung domweg een inheems evenwoord voor spurcālia is.

En waarschijnlijk gaat het dan oorspronkelijk om hetzelfde woord als Oudnoords hornungr ‘bastaard’, Oudengels hornung ‘overspel’, Oudengels hornung-sunu ‘bastaard’, Oudfries horning id., Middelnederlands horninc id. en Middelnederduits horninc id.

Hornung kan dan op twee manieren verklaard worden. Meestal wordt aangenomen dat dit woord een afleiding is bij Oudgermaans *hurnam ‘hoorn, hoek’. Het idee is dat een bastaard een kind is dat achteraf ergens (in een hoekje) wordt verwekt, geboren of gehouden. Denk ook aan de Middeleeuwse Duitse begrippen Winkelehe, letterlijk een ‘hoekhuwelijk’, een geheim huwelijk dat zonder zegen van de Kerk in een hoek van het huis werd gesloten, en Winkelkind ‘bastaard’, letterlijk ‘hoekkind’.

Maar hornung zou ook een afleiding kunnen zijn bij een Oudgermaans werkwoord dat ten grondslag ligt aan Gotisch hōrinōn ‘overspel plegen’ en verwant is aan Nederlands hoer. De grondbetekenis van het Oudgermaanse werkwoord lijkt dan niet zozeer ‘overspel plegen’, maar ‘hoereren, gemeenschap hebben buiten het huwelijk’. Hornung is dan oorspronkelijk op te vatten als ‘hoererij’ en bij uitbreiding ook het resultaat van die hoererij: buitenechtelijk kroost.

En dat maakt hornungmānoth, als het niets met de hoornen van herten te maken heeft, ook een stuk begrijpelijker. Het is dan niet de ‘overspelmaand’ of ‘bastaardmaand’ –met de connotatie van heimelijk gedoe in hoekjes– maar de ‘maand van de hoererij’, van openbare onzedelijkheden tijdens feesten met gezangen en grote hoeveelheden mede. Carnaval vindt van oudsher plaats in februari, en bestond al vóór de kerstening, zij het met een andere naam. Overigens heeft latere verwarring met het woord *hurnam ‘hoorn, hoek’ kunnen leiden tot noties als Winkelehe en Winkelkind.

Andere, eveneens oude namen voor februari zijn in dezen ook van belang: Middelnederlands selle (en varianten als sille en sulle) en Oudengels solmónaþ. Hiervoor kan verband worden gezocht met Oudgermaans *salwaz (vanwaar Oudnoords sölr ‘geel’, Oudengels salu ‘schemerig, donker’, Middelnederlands salu ‘vuil, bleek, geel’ en Oudhoogduits salo ‘donker, zwart’) en *sulam (vanwaar Oudengels sol ‘drek’, Oudfries sol ‘modder’, Middelnederlands sol ‘modderpoel, slijk’, Middelnederduits sol ‘modder’, Oudhoogduits sol ‘modder’ en Oudnoords Soleyjar ‘moddereilanden?’). Selle, sille en sulle zijn dan mogelijk te herleiden tot vormen als *saljōn ‘de vuile’ en *suljōn id. Februari is dan te kenmerken als de ‘vuile maand’. Men kan daarbij denken aan de modderigheid na de dooi, maar ook aan onzedelijke feesten.

Het is ook mogelijk dat men de benaming hornung(mānoth) na verloop van tijd niet meer begreep en duidde als een afleiding van Oudnederlands horo ‘modder, slijk’, waardoor het idee onstond van februari als modderige maand en zodoende een benaming als selle kon opkomen.

Maar ongeacht wat de werkelijke herkomst van hornung is: het idee van een maand genaamd naar die prachtige geweien is toch wel heel bijzonder. Dat is een hoorning om naar uit te kijken.

Advertenties
5 reacties leave one →
  1. H.G. Nietokaa permalink
    9 september 2010 21:19

    Ol, het is pas september. Dit soort stukjes moet je in februari plaatsen. Leuk plaatje verder.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      9 september 2010 21:51

      Klopt, maar ik kon het niet laten.

  2. 13 september 2010 00:32

    Het Engelse woord ‘horny’ springt mij na dit verhaal meteen in gedachten.
    De diverse etymologische verklaringen wijzen allemaal op een verwijzing naar de gelijkenis van het mannelijk geslacht en een hoorn, maar toch…
    Grappig!

    • Olivier van Renswoude permalink*
      13 september 2010 00:39

      Ja, ik had me nog voorgenomen om daar in m’n stuk naar te verwijzen, maar ben het gaandeweg helemaal vergeten. Ik sluit in elk geval niet uit dat het verwant is aan hornung. Het is natuurlijk pas laat voor het eerst opgeschreven, maar dat zou niet gek zijn gezien de aard van het woord.

  3. walter gauwloos permalink
    13 mei 2011 23:51

    ja, ik dacht eventjes aan hoorndrager (de bedrogen echtgenoot) waarvan men nog steeds geen sluitende verklaring kan geven. Het heeft
    wellicht verband met jouw uitleg. Als hornung hoererij is,is de hoorn-
    drager degene die het slachtoffer is, die de hoererij dus ondergaat.
    Als februari de vuile maand is, heeft het dan toch later als gevolg hiervan( die smerigheid dus) een andere betekenis gekregen nl die
    van ZUIVERINGSMAAND.De vastentijd was bestemd om ons lichaam te zuiveren van de afvalstoffen van de winter. Ook is het de tijdruimte
    van de grote schoonmaak.
    Van Dale geeft nog als uitleg : omdat in die maand het burgerlijk jaar
    van de begane tijdrekenfouten wordt gezuiverd.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s