Skip to content

Gulden

18 september 2010

Met het verdwijnen van onze oude munt is ook het woord gulden bezig te verdwijnen. En dat is jammer, want het is ons al zo lang van dienst geweest. En naast dat het voor velen een aangenaam woord zal zijn is het ook een goed voorbeeld van hoe klanken zich binnen een taal volgens wisse wetmatigheden ontwikkelen. Ik zal hieronder uitleggen wat ik daarmee bedoel.

De oorspronkelijke betekenis van gulden was ‘gouden’. (Die munten waren voorheen immers van goud.) Of eigenlijk: gulden is de ‘juiste’ vorm van gouden, voor zover je bij dit soort zaken van juistheid kunt spreken. Gulden hoorde bij goud zoals zilveren bij zilver en houten bij hout. Het woord gouden is een jongere variant. Vanwaar die afwijkende vorm? Hoe is die tot stand gekomen? Waarom hadden we niet vanaf het begin gouden?

Wel, ooit bestonden er in het Oudgermaans het woord *gulþaz ‘goud’ en diens afleiding *gulþīnaz ‘als/van goud’. In *gulþaz veranderde onder invloed van de -a- in de volgende lettergreep de -u- in een -o-, waardoor Oudnederlands gold kon ontstaan. Een dergelijke klankwijziging door toedoen van een -a- in een volgende lettergreep noemen we a-umlaut. Daarna, net zoals old in oud veranderde en kold in koud, veranderde uiteindelijk ook gold in goud. Zulks gebeurde niet in bijvoorbeeld het Gronings. Dingen zijn daar nog steeds old, kold en gold.

Maar bij *gulþīnaz gebeurde iets anders. Daar veranderde onder invloed van de –ī- in de volgende lettergreep de Oudgermaanse -u- (spreek uit ‘oe’) in de voor ons bekende korte -u-, waardoor gulden ontstond. Een dergelijke klankwijziging door toedoen van een -i- (of -j-) in een volgende lettergreep noemen we i-umlaut. De variant gouden is in de Middeleeuwen ontstaan, omdat mensen vanzelf de neiging hadden om het verschil tussen gulden en goud recht te trekken en/of omdat mensen het verband tussen gulden en goud niet meer aanvoelden.

Voor wie gulden nog wel kent in de oorspronkelijke betekenis ‘gouden’ zal het al gauw verouderd klinken: “het meisje met de gulden haren.” En dat is een geluk bij een ongeluk, want verouderde woorden kunnen heel goed van pas komen bij de dichtkunst en anderszins in de letterkunde. Gulden heeft alles in huis om een uitgesproken dichterlijk woord te worden. Als het al niet zo is.

Advertenties
3 reacties leave one →
  1. H.G. Nietokaa permalink
    19 september 2010 11:36

    Leuk stuk Ol. Ik heb alleen soms wat moeite met de technische onderdelen, maar dat hoort er nu eenmaal bij. Zou je niet eens een stukje over ‘Europa’ moeten schrijven? Is daar een ander woord voor? Is dat woord volledig afkomstig van de Romeinse mythologie?

  2. Dirk Herckenrath permalink
    19 september 2010 11:53

    Heb je een gelijkaardig verhaal voor het woord “frank”, “mark” en dergelijke?

  3. Olivier van Renswoude permalink*
    19 september 2010 14:04

    Beste mensen, bedankt voor de suggesties; ik zal eens kijken.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s