Joest

“Poets have been mysteriously silent on the subject of cheese,” schreef G.K. Chesterton ooit.

Hier volgt evenmin een lofzang op kaas, doch wel een korte verwondering over dat een zo wezenlijk en oeroud onderdeel van onze cultuur bij een leenwoord wordt genoemd. Want kaas, net als Duits Käse, Engels cheese en Fries tsiis, komt van Latijn cāseus ‘kaas’. Betekent dit dat onze voorouders geen kaas aten eer ze de Romeinen ontmoetten? Neen, dat deden ze al lang daarvoor. Wel kwam er vanuit het zuiden nieuwe kennis omtrent bereiding. En zo reisde er van verre een woord mee dat uiteindelijk dat van onze voorouders verdrong, tot er geen spoor meer van over was.

Behalve in de Scandinavische talen, want daar is het oude woord behouden. In het Noors, Deens en Zweeds heet kaas gewoon nog ost, in het IJslands ostur. In het Oudnoords, de voorouderlijke Scandinavische taal, was het ostr. En in het Oudgermaans, waar ons eigen Nederlands ook van afstamt, luidde het *justaz. Deze vorm hebben etymologen kunnen reconstrueren op grond van verwante woorden buiten het Germaans.

Welnu, dit oude woord zou heden jost luiden in Algemeen Beschaafd Nederlands. Zulks zal echter verwarring met een zekere muzikale groep opleveren. Daarom zou ik willen voorstellen om een variant van het woord te verkiezen zoals we het in sommige streektalen zouden verwachten: joest. Kaas is immers bij uitstek des plattelands. Vergelijk ook hoe boer eigenlijk een gewestelijke vorm is van buur. Of neem roest; dat woord heeft zijn klank ook aan invloed van de streektaal te danken; de ‘beschaafde’ vorm zou rost zijn geweest.

Kaas? Joest!

33 gedachtes over “Joest

  1. >> Maar ik moet toegeven dat zo op het eerste gezicht verband met Middelnederlands woes ‘derrie’, en dus Middelnederduits wōs ‘kookschuim’, Oudengels wōs ‘sap uit planten’ en Oudzweeds ōs ‘id.’ (Zweeds os ‘verstikkend gas’), plausibel lijkt, zowel formeel als semantisch gezien.
    Niettemin volg ik vooralsnog Bjorvand & Lindeman, wier duiding van Oudnoords ostr niet bepaald omstreden is, niet in de laatste plaats omdat woes en cognaten zélf geen goeie etymologie heeft. <<

    Bij je laatste bewering breekt nu wel mijn klomp. Heb ik het sterke werkwoord wasschen niet genoemd? Zo nee, dan was dat toch alleen maar omdat ik dat bij jou bekend veronderstel!

  2. >> Niettemin volg ik vooralsnog Bjorvand & Lindeman, wier duiding van Oudnoords ostr niet bepaald omstreden is, niet in de laatste plaats omdat woes en cognaten zélf geen goeie etymologie heeft. <<

    Aha, ik snap waar je het over hebt. In EWN schrijft men onder wassen: "Herkomst onduidelijk" Maar, dat is nou eigenlijk de boodschap die ik steeds probeer uit te dragen: Voor mij is de herkomst van al die sterke werkwoorden wél duidelijk! Ze komen uit het substraat! Echt, geloof dit nu maar van deze eenvoudige geest. Bedenk daarbij, dat ik er zelf niet de uitvinder van ben, dat ik slechts op een door anderen ingesalgen weg voortborduur!
    Kan het zo? Of zou je nu eerst mijn diploma wel eens willen zien?

  3. Paul heeft zich verdiept in de etymologie van het woord kaas, en vond daarbij e.e.a. in de boeken wat ieder ander óók had kunnen vinden. Best wel handig om dat even samen te vatten!
    Ik was echter al een stap verder: ik begon mij af te vragen hoe men in het Latijn aan dat woord caseus kwam. Een heel voor de hand liggende vraag, nu blijkt dat er in het Nederlands zoveel adstraatwoorden zitten. Ik meen te weten, dat dat in het Latijn en Grieks óók het geval is, dus: is caseus PIE of is het non-PIE ?

  4. Geef mij maar *Woest ! (worst is ook goed 😉

    “ ost ‘kaas’ , in sommige zweeds dialect ook ūst (met verlenging van de klinker voor st, dus geen ablaut), ….
    een speciaal noords woord, overeenkomend met het finse leenwoord juusto. &c &c “

    Hellquist herkent dus dat hier sprake is van een woord dat binnen het Germaans geïsoleerd lijkt, maar dat tracht ie een beetje te verdoezelen door het “finse leenwoord juusto” aan te halen. Wat Hellquist er niet bij zegt, is, uit welke taal de Finnen hun juusto dan geleend hebben!

    De Vries zegt dat in zijn AEW wél: de Finnen hebben hun juusto UIT het Oudnoords geleend (hij geeft dat aan met het teken > )

    NU KOMT HET EROP AAN VOOR ostr DE JUISTE GERMAANSE RECO TE MAKEN.

    De Vries volgt Hellquist door pgm/ oernoords *iustaR aan te nemen! Daarmee blijft ostr in zijn germaanse isolement!

    Een wegval van anlautend j komt in de noordse talen vaker voor (vgl ár jaar), maar lang niet zo vaak als die van anlautend w- (of v-), want daar zijn hele rijen voorbeelden van: urt ‘Wurz’, orð ‘woord’, orri ‘woerhaan’, ormr ‘Slang’, overeenkomend met ons worm, etc.
    Het minste wat ons te doen staat is dus wel een reco *wost-/wóst- te overwegen en uit te proberen. Dat heb ik dus gedaan. U moet verder maar afwegen in hoeverre een al of “niet (bepaald) omstreden” zijn (van ons woord jus) hier nou eigenlijk nog belangrijk is voor de etymologie van ost.

    Klaas J Eigenhuis

    Als iemand mij op weg wil helpen met de etymologie van het N werkwoord spoelen, dan houd ik mij ten zeerste aanbevolen!

    2. ost, sv. dial. även ust (med
    vokalförlängning framför st; alltså ej
    avljud), fsv. öster, äldre öster = isl. ostr,
    da. os^, av germ. * justa-, ett speciellt
    nord. ord, motsv. finska lånordet juusto;
    besl. med lat. jus, saft, soppa, sanskr.
    yus, yiisån-, soppa, fslav. jucha, soppa
    (varav ty.jauche, stinkande vätska) m. fl.,
    ävensom av grek. zijmé, surdeg (av
    *

    jusmä el. *juma), till roten ju i sanskr.
    yauti, blandar. Att döma av ordets
    släktskapsförhållanden bestod sålunda
    den äldsta germanska osten ännu delvis
    av flytande beståndsdelar. Yngre
    förbättrade metoder vid ostberedningen
    betecknas av det från lat. cäseus lånade
    germ. *käsjus (ty. käse osv.; se käs(e)
    o. potkes), som undanträngde det
    inhemska * j usta-. I de rom. spr. ersattes
    cäseus av * formations, egentl.: formost
    (fra. f f omage osv.). – Det slutna ö-ljudet
    i sv. beror på tidig avljudsförlängning
    (se närmare under orm) o. ej på
    gammalt långt o (iön-); annorlunda,
    men felaktigt hos Walde under jus. –
    Härtill vb. ysta (se d. o.).

Laat een reactie achter op Klaas J Eigenhuis Reactie annuleren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.