Skip to content

De zeker niet Spaanse aak

29 april 2016

matelder

De Spaanse aak, waarde boom die hij is, heeft zijn naam niet mee. Hoewel zijn gevleugelde vruchten bij vlagen best een eind kunnen dwarrelen is hij niet uit Spanje komen overwaaien. Integendeel, de Spaanse aak is eigen aan de Lage Landen en is –in tegenstelling tot de gewone esdoorn– hier zelfs de enige inheemse esdoorn. Zijn andere benaming, veldesdoorn, is omslachtig en dus nauwelijks beter. En ook esdoorn zelf is een jong, weinig zwierig samenvoegsel van twee andere namen. Een oude bekende als deze verdient de heugenis van drie oude, Germaanse namen, die nog voortleven als Duits Ahorn en Maßholder en Deens navr.

Waarom is men hem ooit Spaanse aak gaan noemen? Volgens het Woordenboek der Nederlandse Taal kwam vroeger ook de nevenvorm Spaanse eik voor en is aak een gewestelijke vorm van eik. De bast en het hout van deze boom lijken dan ook sterk op die van de eik, terwijl de bladeren duidelijk anders zijn. De toevoeging Spaans is daarom wel op te vatten als een gemeenzaam woord voor ‘vreemd’. Kort gezegd: Spaanse aak betekent ‘vreemde eik’. Volgens een andere, misschien meer voor de hand liggende duiding is aak een ontlening van Latijn acer ‘esdoorn’. Maar mede omdat er in de Nederlandse overlevering geen enkele vorm met -er is te vinden, berust de gelijkenis tussen aak en acer eerder op toeval.

Oerverwant aan Latijn acer zijn evenwel Duits Ahorn, waarmee men de esdoorn in het algemeen aanduidt, gewestelijk Duits Acher, Ahre en Ähre en ook Zweeds ära en Deens æretre. Gezien de puntige bladeren is het mogelijk en verleidelijk om deze woorden te verbinden met een oude Indo-Europese wortel met de betekenis ‘scherp zijn’, die wij anderszins kennen van onder meer Nederlands aar, de benaming voor de (puntige) bloeiwijze van met name graansoorten.

De Spaanse aak in het bijzonder heet in het Duits Feldahorn en Maßholder, welke zich langs Oudhoogduits mazzoltar heeft ontwikkeld uit Westgermaans *matuldar. De verdere herkomst van dit woord is duister, maar -dar is hier in elk geval een achtervoegsel waarmee in de Germaanse tijd menig boomnaam werd gemaakt. Gezien de mooie lijnen en figuren van sommige soorten esdoornhout is het eerste lid wellicht verwant aan moet ‘vlek’. De naam is weliswaar stukken ouder dan (veld)esdoorn, laat staan Spaanse aak, maar nog steeds betrekkelijk jong.

Opmerkelijk is de overeenkomst met maple, de Engelse naam voor de esdoorn in het algemeen. Deze is na enige afslijting afkomstig van Oudengels mapulder en uiteindelijk van Westgermaans *mapuldar. Te overwegen is dat *mapuldar niets anders is dan een verbastering van *matuldar onder invloed van *apuldar ‘appelboom’. Een verbogen vorm hiervan, *apuldrum ‘(bij de) appelbomen’, leeft overigens nog voort in de oordsnaam Apeldoorn.

Maar de oorspronkelijke, Oudgermaanse naam van de Spaanse aak ware *abraz. Deze is bewaard gebleven in de vorm van Deens navr (spreek uit naur), dat zijn oneigenlijke n- van het voorgaande onbepaalde lidwoord heeft overgenomen. Uit de bijvoeglijke afleiding *abrīnaz zijn bovendien nog ontwikkeld gewestelijk Duits Ebern en Eber en met verlies van -r- ook Westvlaams effen- in effentrul. Buiten het Germaans is *abraz vermoedelijk verwant aan Latijn opulus, de naam van een zekere soort esdoorn.

Omdat gereedschappen vroeger vaak van esdoornhout werden gemaakt is het mogelijk dat *abraz en opulus teruggaan op een oude, Indo-Europese wortel met de betetekenis ‘zich inspannen, werken, uitvoeren’, die ook ten grondslag ligt aan onder meer Oudnoords afl ‘kracht’, Nederlands oefenen, Sanskriet apás- ‘werkzaam, vaardig’ en Latijn opus ‘werk’.

Heuge dan deze arme Spaanse aak, die hier zeker niet Spaans is, met de Nederlandse vormen van deze namen: are, matelder en aver.

Beeld
Gemaakt door AnneTanne. Enige rechten voorbehouden.
Advertisements
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s