Een gewijde taal

In de wereld die ik voor ogen heb is het land rijk aan wilde paden, dichte hagen en bossen van omvang. Overal zijn heilige oorden met ambachtelijk getimmerde gebouwen waar elke dag bezoekers de goede geesten groeten en voorouders herdenken, en waar toegewijden in alle rust de tauw bezinnen. Hoor, daar bij een beek zingt iemand zachtjes wat woorden in de gewijde taal. Het is een oudere spraak die voor plecht en bede hernomen is.

Zoals ik eerder heb laten weten en hier wederom geschetst heb zie ik graag een hernieuwing van geestelijk leven in onze streken. Het is niet zozeer een godsdienst als wel een ee, om met een oud woord te spreken. Daarmee bedoel ik het geheel van zeden waarop ziel en volk zoeken overeen te stemmen met de tauw, de onderliggende schikking van het bestaan, de kosmische orde, de stem van de Ene die immer en overal aanwezig is. Een goede ee kenmerkt zich door heilige ruimte en bezinning in tegenstelling tot het alledaagse leven. Zij kan voor wisse aangelegenheden ook een gewijde taal hebben, anders dan de alledaagse spraak.

Een gewijde taal is meestal een voorouderlijke spraak uit de vormende jaren van een godsdienst of ee, vaak die taal waarin heilige geschriften of andere belangrijke werken zijn opgeschreven. De ee die ik nastreef heeft geen heilige geschriften en zal die ook niet krijgen, maar kan gaandeweg wel gesteund worden door nieuwe bundels van neergezette gedachten. In dit geval kan een oudere spraak dus gekozen worden.

Voor de hand ligt misschien het Middelnederlands (late middeleeuwen) of het Oudnederlands (vroege middeleeuwen), maar die hebben beide het nadeel dat ze tot de Lage Landen beperkt zijn. De ee zoals ik me die voorstel overschrijdt de betrekkelijk jonge grens met Duitsland. Gelijk Japanse bedevaarders over grote afstanden de Kumano Kodō kunnen bewandelen, zou ik graag lopen over paden van de Veluwe en Drenthe tot in de Harz en de heuvels en bergen van Beieren, langs vele heiligdommen waar ik een stempel op mijn wandelstaf kan laten zetten. Een gedeelde gewijde taal zou dit grote netwerk bestendigen.

De laatste gemeenschappelijke voorloper van het Nederlands en het Duits—maar ook van het Fries en het Engels—is het Westgermaans, dat tot vlak voor de middeleeuwen door onze voorouders werd gesproken. Het is deze spraak, met haar volle, onverdofte klinkers en rijke woordenschat, die goed als gewijde taal zou kunnen dienen. Het is tevens een spraak waarin nog volop werd gedicht in stafrijm, dat dus ook gelijk hernomen kan worden. En het is een spraak die nog vervat werd in ruinstaven, de hoekige Germaanse schrifttekens die zich kunnen meten met boekstaven oftewel Latijnse letters.

We zouden haar niet Westgermaans noemen, want ze zou in bedrijf als gewijde taal in onze tijd vrijwel onmiddellijk een eigen aard krijgen, onder meer door de toevoeging van nieuwe woorden waar nodig. Ze is niet bedoeld voor grote werken, maar voor het schrijven en spreken van woorden en spreuken. Al te veel moeite om haar te kunnen gebruiken zal het dus niet vergen. Het is evenwel voorstelbaar dat ze uitgroeit tot een levende taal waarin mensen zich waarlijk bekwamen.

Hoe ziet deze gewijde taal er dan uit? Laat ons voor de gelegenheid een regel weven in stafrijm met dichterlijke woordvolgorde:

stimnu straumā ja stainā skapiþi
• ᛋᛏᛁᛗᚾᚢ ᛋᛏᚱᚨᚢᛗᚨ ᛃᚨ ᛋᛏᚨᛁᚾᚨ ᛋᚲᚨᛈᛁᚦᛁ •

Deze is op twee wijzen te vertalen, want stimnu ‘stem’ heeft de vorm van zowel nominatief als instrumentalis. Enerzijds kunnen we lezen ‘de stem schept stromen en stenen’, anderzijds ‘(de Ene) schept met stem stromen en stenen’. Uiteindelijk wordt hetzelfde bedoeld. De stem van de Ene is de tauw, niet de schepping als een vroeger werk in de (al dan niet voltooid) verleden tijd, maar als eeuwige daad in de tegenwoordige tijd. Al het wild met zijn stromen en stenen hoort daarbij.

Andere voorbeelden tot slot zijn onderstaande woorden die—in boekstaven of ruinstaven—op een vel, stok of steen gezet kunnen worden om plechtig een wens uit te drukken. Schuingedrukt zijn de bestaande of verwachte vormen in het Nederlands. Wie er meer weet mag het zeggen.

ahtu • ᚨᚺᛏᚢ • acht ‘aandacht’
aiwi • ᚨᛁᚹᛁ • ee ‘goede zeden’
aldr • ᚨᛚᛞᚱ • ouder ‘leeftijd’
aljan • ᚨᛚᛃᚨᚾ • ellen ‘gedrevenheid’
aud • ᚨᚢᛞ • ood ‘voorspoed, weelde’
barn • ᛒᚨᚱᚾ • barn ‘kind’
buri • ᛒᚢᚱᛁ • beur ‘goede wind’
friþu • ᚠᚱᛁᛞᚢ • vrede ‘vriendschap’
frōdī • ᚠᚱᛟᛞᛁ • vroede ‘wijsheid’
gaman • ᚷᚨᛗᚨᚾ • gamen ‘spel’
gaþuldi • ᚷᚨᚦᚢᛚᛞᛁ • geduld
gleu • ᚷᛚᛖᚢ • glie ‘vrolijkheid, gezelligheid’
grōdā • ᚷᚱᛟᛞᚨ • groede ‘groei’
hailī • ᚺᚨᛁᛚᛁ • heil ‘gezondheid’
haim • ᚺᚨᛁᛗ • heem ‘thuis’
hleu • ᚺᛚᛖᚢ • lie ‘beschutting’
hlūtrī • ᚺᛚᚢᛏᚱᛁ • luiter ‘zuiverheid’
hopo • ᚺᛟᛈᛟ • hoop
kōlī • ᚲᛟᛚᛁ • koele ‘koelheid’
listi • ᛚᛁᛋᛏᛁ • list ‘kunstvaardigheid’
mātu • ᛗᚨᛏᚢ • mate ‘gematigdheid’
minju • ᛗᛁᚾᛃᚢ • minne ‘liefde’
mōtu • ᛗᛟᛏᚢ • moete ‘gelegenheid, kans’
ōþil • ᛟᚦᛁᛚ • oel ‘erfgoed’
regn • ᚱᛖᚷᚾ • regen
reht • ᚱᛖᚺᛏ • recht
rōu • ᚱᛟᚢ • roe ‘rust’
sāliþu • ᛋᚨᛚᛁᚦᚢ • zaalde ‘geluk, blijdschap’
sibju • ᛋᛁᛒᛃᚢ • sibbe ‘verwantschap, familie’
sigi • ᛋᛁᚷᛁ • zege ‘overwinning’
sinþ • ᛋᛁᚾᚦ • zind ‘reis’
skaunī • ᛋᚲᚨᚢᚾᛁ • schone ‘schoonheid’
til • ᛏᛁᛚ • til ‘doel’
tīr • ᛏᛁᚱ • tier ‘glorie’
tuhti • ᛏᚢᚺᛏᛁ • tucht ‘discipline’
þrūþi • ᚦᚱᚢᚦᛁ • druid ‘kracht’
witi • ᚹᛁᛏᛁ • wit ‘verstand’

Noot
Een uitgebreide verkenning van de eigenaardigheden van het Westgermaans is te vinden in A Linguistic History of English, Volume 2: The Development of Old English (Oxford, 2014) van Don Ringe en Ann Taylor.

13 gedachtes over “Een gewijde taal

  1. Hoeveel woorden zijn uit het Westgermaans, al dan niet in runes, bekend?
    Is het rijtje woorden hierboven Westgermaans of een reconstructie.

    Voorstel naam voor de gewijde taal: Nieuwwestgermaans.

    1. Of gewoon Nederlands gebruiken, maar dan met de oude West-Germaanse klinkers en medeklinkers en de oude West-Germaanse naamvals- en persoonsvormuitgangen. Nadeel is dan dat je van elk zelfstandig en bijvoeglijk naamwoord exact moet weten bij welke verbuigingsklasse die behoort.

      1. Dat lijkt mij wat omslachtig en zou het gebruik van de wijtaal beperken tot de gebieden waar algemeen Nederlands gesproken wordt. Zoals gezegd heb ik liever een taal die overal in de Lage Landen en in Duitsland werkt.

    2. Er is aardig wat Westgermaans rechtstreeks overgeleverd in ruinstaven e.d., maar dat komt neer op slechts een klein aandeel van wat er daadwerkelijk in gebruik was. Het meeste hierboven is een reconstructie (die weinig stappen vergt).

      Voor de naam van de taal dacht ik zelf vooralsnog aan Wīhaþiudisk (Duits Weihdeutsch, Nederlands Wijduits, Fries Wijtsjutsk, Engels Wytheedish).

      1. Is er een boek of website waar ik alle Westgermaanse ruinstaven kan vinden met tekst en uitleg? Enig idee?

      2. Bedoel je het schrift zelf of de inscripties?

        Het stavenschrift waarin het Westgermaans (maar ook het eigentijdse Noordgermaans) is opgeschreven heet ook wel het oudere fuþark. De Engelse Wikipedia heeft daar op zich een betrouwbare bladzijde over. Een degelijke Nederlandse academische inleiding is Runen. Een helder alfabet uit duistere tijden (1994) van Marlies Philippa en Aad Quak, tweedehands verkrijgbaar vanaf €5 langs boekwinkeltjes.nl.

        Voor het tweede: geheel te lezen op het web zijn Runes around the North Sea and on the Continent AD 150-700; texts & contexts (1997), het proefschrift van Tineke Looijenga, en haar latere boek Texts and Contexts of the Oldest Runic Inscriptions (2003).

  2. Dank. Dit is wat ik zocht voor zover ik het op dit moment kan overzien.
    Westgermaans is jonger dan ik dacht.
    Op basis van de oudste ruinstaven vindt de splitsing tusen Noordgermaans en Westgermaans ergens tussen de 2e en 4e eeuw plaats volgens de Engelstalige pagina van Wikipedia over Westgermaanse talen.

    1. Het is een wat mistige tijd, taalkundig gezien, ook vanwege de onevenwijdige ‘vertakkingen’. Algemeen aanvaard is het verloop van Oudgermaans > Noordwestgermaans > Westgermaans in onze streken. Maar volgens wijlen Elmer Antonsen bijvoorbeeld bleef het Noordwestgermaans nog wat langer (betrekkelijk) onveranderd bestaan in Scandinavië voordat het zich daar in vormen van Noordgermaans ontwikkelde.

      1. Het Oudengels is eigenlijk een brugtaal tussen het Westgermaans en het Noordgermaans. Ook in het huidige Noors heb je dat de g als een j wordt uitgesproken en de k als een tsj, net als in het Oudengels. Net als de breking van de e voor een r, het Oudengels doet dat en het Oudnoors ook.

      2. Het Engels zou ik geen brugtaal in dat kader willen noemen. Samen met het Fries heeft het enkele overeenkomsten met het Noordgermaans die in de andere Westgermaanse talen niet zo snel zijn aan te wijzen, maar ze zijn oppervlakkig, onafhankelijk van elkaar ontstaan, dus niet vanuit een gemeenschappelijke voorloper zonder de andere Westgermaanse talen.

        In het Noors wordt kj (gelijk k in ki-, kei-, ky- en køy-) meestal uitgesproken zoals ch in Duits ich, d.w.z. [ç]. Slechts gewestelijk zegt men daarvoor in de plaats een klank die wij met tsj zouden spellen, d.w.z. [t͡ʃ].

        In het Oudnoords was breking van e een veel breder verschijnsel dan in het Oudengels en Oudfries. Enkele voorbeelden waar geen r in het spel was:

        *ek ‘ik’ > jak
        *felzą ‘berg’ > fjall
        *ketwą ‘vlees’ > kjǫt
        *meduz ‘honingwijn’ > mjǫðr
        *selbaz ‘zelf’ > sjalfr

  3. Ben volledig te vinden voor het concept! Enkel jammer dat onze Noordgermaanse buren geen authentieke aanspraak op het Westgermaans kunnen maken. Is het te onhandig om meteen voor het Oergermaans te kiezen?

    1. Mooi! Oudgermaans/Oergermaans heb ik overwogen en had ik eigenlijk moeten bespreken. Voor mij is een van de nadelen dat die taal wat minder vertrouwd overkomt, met veelvoorkomende uitgangen als -az, -iz, -uz enz. In het Westgermaans zijn die gedeeltelijk of geheel afgesleten. Om enkele woorden van hierboven te nemen, het zou een keuze zijn tussen bijvoorbeeld enerzijds aldraz, buriz en friþuz en anderzijds aldr, buri en friþu.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.