Latijns-Germaanse evenknieën

Dia1 (3)

Het Latijn en de Germaanse talen hebben een gemeenschappelijke voorloper—het zogenaamde Indo-Europees—en dat is te merken aan hun woordenschatten. Veel geërfde woorden leven in beide voort als evenknieën, al zijn de vormen vaak zeer uiteengelopen, vooral door stelselmatige klankverschuivingen maar bijvoorbeeld ook door verandering van achtervoegsel. Vaak is tevens de oorspronkelijke betekenis veranderd in beide of een daarvan. Hieronder is een lijst van zulke gevallen.

Zie ook het bijgaande stuk, met gelegenheid voor vragen en opmerkingen.

LATIJNGERMAANSGERMAANSE DOCHTERTALEN
ab*abaNederlands af
acer*ahrōn, *ahurnazNederlands aar (in oordnamen), Duits Ahorn ‘esdoorn’
acus*ahazNederlands aar ‘bloeiwijze’
ad*atEngels at ‘te’
aes*aiząMiddelnederlands eer ‘koper, metaal’
aevus*aiwazNederlands eeuw
ager*akrazNederlands akker
agere*akanąOudnoords aka ‘(aan)drijven’
āla*ahslōMiddelnederlands assel ‘schouder’
alius*aljazMiddelnederlands el ‘ander’
alere*alanąOudnoords ala ‘voeden; voortbrengen’
alnus*alisōNederlands els ‘wisse boom’
altus*aldazNederlands oud
amb(i)-*umbiNederlands om
amnis*apōnOudnederlands apa ‘rivier’ (in namen)
anas*anadzNederlands eend
ancrae*angrazMiddelnederlands anger ‘weide’
angor*angazazOudnoords angr ‘verdriet’
anguis*unkazOudhoogduits unk ‘slang; hagedis’
annus*aþnazGotisch aþns ‘jaar’
ansa*ansō, *ansijōFries oes ‘oog voor touw of draad’, Westvlaams einze ‘hengsel van emmer o.i.d.’
ānser*gansNederlands gans
antae*anþōOudnoords ǫnn ‘portiek’
ante*anda-Nederlands ant(woord), ont-
antiae*anþijąBeiers Ende, Oudnoords enni ‘voorhoofd’
anus*anōDuits Ahn ‘voorouder’
aqua*ahwōNederlands a ‘rivier’
arduus*ardugazOudnoords ǫrðugr ‘steil’
arāre*arjanąWestvlaams eren ‘ploegen’
armus*armazNederlands arm ‘wisse ledemaat’
at*aþGotisch aþþan ‘doch’
atta*attōGronings atte ‘vader’
augēre*aukijanąOudsaksisch ôkian ‘vermeerderen’
auris*auzōNederlands oor
avus*awōOudnoords ái ‘overgrootvader’
axis*ahsōDuits Achse, Nederlands as ‘spil’
baculum*pagelazNederlands pegel, peil
bīmus*twigimazOudnederlands twigim ‘twee winters oud’
bis, duis*twisMiddelnederduits twis ‘tweemaal’
bōs*kōzNederlands koe
caecus*haihazGotisch haihs ‘eenoogd’
caelum*hailazNederlands (on)heil, Oudnoords heill ‘voorteken; geluk’
canēs, canis*hundazNederlands hond
cānus*hasnazOudhoogduits hasan ‘dof’
caper*hafrazOudnoords hafr ‘bok’
capere*hafjaną, *habēnąNederlands heffen, hebben
caput*haubudąNederlands hoofd, Duits Haupt
carpere*harbijanąGewestelijk Noors herva ‘grijpen’
cārus*hōrōnNederlands hoer
catulus*hadalōMiddelhoogduits hatele ‘geit’
cavēre*haujanąOudnoords heyja ‘uitvoeren, houden’
centum*hundą, *hundaradąNederlands hond ‘landmaat van 100 roeden’, honderd
Cerēs*hersijazGronings heers, Duits Hirse ‘gierst’
cīvis*hīwōMiddelnederlands huwe ‘huisgenoot, gezinslid’
clepere*hlefanąGotisch hlifan ‘stelen’
(in)clīnāre*hlinēnąMiddelnederlands lenen, Nederlands leunen
clīvus*hlaiwazOudsaksisch hlêo ‘grafheuvel’, Nederlands lee, leeuw (in oordnamen)
clūnis*hlaunizOudnoords hlaunn ‘bil’
collum*halsazNederlands hals
color*hulesjōNederlands huls
com-, co(n)-*ga-Nederlands ge-
commūnis*gamainizNederlands gemeen(schappelijk)
contio*gakwumþizGotisch gaqumþs ‘ontmoeting’
cor*hertōNederlands hart
cornū*hurnąNederlands hoorn
corpus*hrefazNederlands (midden)rif
corulus*haslazNederlands hazel(aar)
crātis*hurdizNederlands horde, hor
crībrum*hrīdrą, *hrīdrōnOudengels hrídder, Oudhoogduits rítera ‘zeef’
cucurbita*hwerhwetjōOudengels hwerhwette ‘komkommer’
(oc)culere*helanąNederlands (ver)helen ‘verbergen’
culmus*halmazNederlands halm
culpa*hwalbōOudengels hwealf ‘gewelf’
cum*hwannēOudsaksisch hwanna, Nederlands wanneer (met eer ‘vroeg’)
cūr*hwarNederlands waar ‘op welke plek’
cutis*hūdizNederlands huid
dacrima*tahrazOudnoords tár, Oudfries tár, Engels tear ‘traan’
damnum*tafnąOudnoords tafn ‘offervlees’
decem*tehunNederlands tien
dēns*tanþsNederlands tand
(con)dere*dōnąNederlands doen
dexter*tehswōMiddelnederlands tesuwe ‘rechter, niet linker’
deus*tīwaz, *TīwazOudnoords týr ‘god’, Týr, Oudengels Tíw, Tíg ‘wisse god’
dīcere*tīhanąMiddelnederlands tīen, tīgen ‘beschuldigen’, Nederlands (aan)tijgen
diēs, -dinus*tīnazGotisch teins ‘dag’ (in sinteins ‘dagelijks’)
domāre*tamōną, tamjanąDuits zahmen, Nederlands temmen
domus*tum(fetiz)Oudnoords toft, tuft ‘grondslag’
dūcere*teuhanąMiddelnederlands tien, Duits ziehen ‘trekken’
duo*twaiNederlands twee
edere*etanąNederlands eten
egō*eka, *ikaOudnoords ek, Nederlands ik
errāre*erzijanąOudhoogduits irren ‘dwalen’
equus*ehwazOudengels eoh, Oudnoords jór ‘paard’
est*istiDuits ist, Nederlands is
et*ediNederlands et(maal)
fāgus*bōkō, *bōkijōNederlands boek (in boekvink, boekweit), beuk (uit streektaal)
far*barazEngels bar(ley) ‘gerst’
ferre*beranąNederlands (ont)beren, Westvlaams beren, Engels bear ‘dragen’
fiber*biburazNederlands bever
fīdere*bīdanąMiddelnederlands bīden ‘wachten’
flēre*blējanąOudhoogduits bláen ‘blaten’
forēs*durīz, *durzNederlands deur, Engels door
frāter*brōþerNederlands broeder, broer
fremere*bremanąOudhoogduits breman ‘gonzen’
frendere*grindanąEngels grind ‘knarsen; vermalen’
fruī*brūkijanąNederlands (ge)bruiken
fundus*budmōNederlands bodem
fuscus*duskazEngels dusk ‘schemer’
gena*kinnuzNederlands kin
gēns*kindizOudnoords kind ‘soort, ras’
genu*knewąNederlands knie
gerere*kesanąZwitsers kesen, käsen ‘slepen’
glūbere*kleubanąNederlands klieven
gnātus*kundazOudengels -cund ‘geboren’
gnōtus*kunþazNederlands kond ‘bekend’
grānum*kurnąNederlands koren
gravis*kuruzGotisch kaúrus ‘zwaar’
gustus*kustuzNederlands kust ‘keuze’
haedus*gaitsNederlands geit
helvus*gelwazWestvlaams geluw, Nederlands geel
heri*gestrazNederlands gister(en)
hiems*gimazOudnederlands gim ‘winter’
homō*gumōNederlands (bruide)gom, Oudsaksisch gumo ‘man’
hostis*gastizNederlands gast
id*itEngels it, Nederlands het
in*inNederlands in
in-*un-Nederlands on-
īnferus*underazNederlands onder ‘beneden, lager dan’
inguen*inkwōIJslands ökkvi ‘bult’, Middelnederlands inke ‘kleine wond’
inter*underNederlands onder ‘tussen, te midden van’
interior*inþerąOudnoords innr, iðr ‘ingewanden’
is*izDuits er, Nederlands hij
itāre*idōnąIJslands iða ‘rusteloos rondlopen’
iugum*jukąNederlands juk
iuvencus*jungazNederlands jong
iuventūs*juwunþizGotisch junds, Nederlands jeugd
lacus*laguzOudsaksisch lagu ‘meer, zee’
lambere*lap(p)ōnąMiddelnederlands lapen, Engels lap (up) ‘(op)likken’
lāna*wullōNederlands wol
lentus*linþazDuits lind ‘mild’, Engels lithe ‘buigzaam’
līmus*līmazNederlands lijm
lingere*likkōnąNederlands likken
lingua*tungōnNederlands tong
līra*laisōMiddelnederlands lese ‘spoor, groeve’
longus*langazNederlands lang
lubēre*lubōnąNederlands loven
lūcus*lauhazNederlands loo, lo ‘bos’
lumbus*landijōNederlands lende
lupus*wulfazNederlands wolf
lutra*utrazNederlands otter
macer*magrazNederlands mager
manus*mundōOudnoords mund, Oudhoogduits munt ‘hand’
mare*marizNederlands meer ‘gewaterte’
margō*markōNederlands mark ‘grens(land)’
māter*mōderNederlands moeder
*mez, *mizNederlands mij, me
medērī*metanąNederlands meten
medius*medjazNederlands mid-, midden, middel
mel*meliþGotisch miliþ ‘honing’
mēns*mundizEngels mind ‘verstand, geest’
mēnsis*mēnōþsNederlands maand
mentum*munþazNederlands mond
merula*ameslōnDuits Amsel ‘zwarte lijster’
miscēre*miskanąDuits mischen, Engels mix
molere*malanąNederlands malen
mulgēre*melkanąNederlands melken
mūrus*mairōMiddelnederlands meer ‘grens(paal)’, Nederlands meer(paal)
mūs*mūsNederlands muis
musca*musīWestvlaams meuzie ‘mug’
nāris*nasō, *nusīzDuits Nase, Nederlands neus
natrix*nadraz, *nēdrōnOudnoords naðr, Nederlands adder
nāvis*nōzOudnoords nór ‘schip’
ne-*ne, *niMiddelnederlands ne ‘niet’
nebula*nebalazNederlands nevel
nefrōnēs*neurōnNederlands nier
nepōs*nefōNederlands neef
nēre*nēanąNederlands naaien
nervus*senuwōNederlands zenuw
*nīOudhoogduits ‘niet’
nīdus*nistazNederlands nest
(cō)nīvēre*hnīganąNederlands nijgen
nix*snaiwazNederlands sneeuw
nōdus*nōtō, *natjąOudnoords nót, net, Nederlands net ‘knoopwerk’
nōmen*namōNederlands naam
nōs*unsNederlands ons
novem*newunDuits neun, Nederlands negen
novus*neujazNederlands nieuw
nox*nahtsNederlands nacht
nūdus*nakwadazNederlands naakt
num*nuNederlands nu
nurus*snuzōDuits Schnur ‘schoondochter’
nux*hnutsNederlands noot
ob*ef-Oudengels eof- (in eofolsian ‘lasteren’, eofot ‘schuld’)
octō*ahtauNederlands acht
oculus*augōNederlands oog
orbus*arbōOudnoords arfi ‘erfgenaam’
ortus*arduzMiddelnederlands aert ‘afkomst’, Nederlands aard
ōs*ōsazOudnoords óss ‘monding’
ovis*awizNederlands ooi
ōvum*ajjąNederlands ei
pābulum*fōdrąNederlands voeder, voer
palma*fulmōOudhoogduits folma ‘handvlak’
pannus*fanōNederlands vaan
pāpiliō*fīfaldrōOudsaksisch fífoldara, Westvlaams fijfouter ‘vlinder’
pater*faderNederlands vader
paucus*fawazOudhoogduits , Engels few ‘weinig’
pectere*fehtanąNederlands vechten
pecū*fehuNederlands vee
pellis*felląNederlands vel
perna*fersnōNederlands verzen ‘hiel’
pēs*fōtsNederlands voet
piscis*fiskazNederlands vis
plānus*flanazSchots flan ‘vlak’
plectere*flehtanąNederlands vlechten
plūs*flaizōGotisch flaiza, Oudnoords fleiri ‘meer, niet minder’
por-*fura, *furiNederlands voor, Gronings veur, Duits vor, für
porca*furhzNederlands voor, vore ‘ploeggroef’
porcēre*fargijanąIJslands fergja ‘drukken’
porcus*farhazOudhoogduits farh, Oudengels fearh, Nederlands var(ken)
portus*furduzNederlands voorde, Engels ford
potis*faþizGotisch faþs ‘heer’
(pro)prius*frijjazNederlands vrij
pro-*fra-Nederlands ver-
pullus*falwazWestvlaams valuw, Nederlands vaal
quattuor*fedwōrGotisch fidwor, Nederlands vier
-que*-hNederlands -ch (in noch ‘en niet’), -g (in nog ‘en nu’)
quercus*ferhwazDuits Ferch ‘eik’, Oudnoords fjǫrr ‘boom’
quīnque*fimfeDuits fünf, Nederlands vijf
quod*hwatNederlands wat
rāpa*rōbijōnGronings ruive, ruif ‘knolgewas’
rectus*rehtazNederlands recht ‘niet krom’
regere*rekanąGotisch rikan ‘stapelen’
rota*raþąNederlands rad ‘wiel’
rubēre*rudēnąOudhoords roða ‘rood schijnen’
rudere*reutanąOudengels réotan ‘luiden’
ruere*rewanąOudnoords rjá ‘vechten, rukken’
rūfus*raudazNederlands rood
sāgīre*sōkijanąNederlands zoeken
sāl*saltąNederlands zout
salix*salihōnOudnoords selja ‘wilg’
sapa*safō, *sappōOudnoords safi, Nederlands sap
sapere*safjanąNederlands (be)seffen
satis, sat*sadazNederlands zat
scabere*skabanąNederlands schaven
(ip)se*sa, *sōGotisch sa ‘deze, die (man)’, ‘deze, die (vrouw)’ , Oudsaksisch se ‘de’
*sek, *sikTwents zik, Duits sich (ontleend als zich)
sedere*setjanąNederlands zitten
sēmen*sēmōDuits Samen ‘zaad’
sēm(i)-*sēm(i)-Oudengels sám-, Oudsaksisch sám-, Oudhoogduits sámi- ‘half-’
senex*senīgaz, *seni-Gotisch sineigs ‘oud’, Oudnederlands sini- (in siniskalk ‘oudste dienaar, hofoudste’)
septem*sebunNederlands zeven
sequī*sehwanąDuits sehen, Nederlands zien
sessus*sessazOudnoords sess ‘zit, zetel’
sex*sehsNederlands zes
silēre*silēnąGotisch (ana)silan ‘bedaren’
similis*simlēGotisch simlē ‘eens, een keer’, Oudsaksisch simla, simbla ‘immer’
sine*sundrōNederlands zonder
socer*swehrazDuits Schwäher, Middelnederlands sweer ‘schoonvader’
socius*sagjazOudnoords seggr, Oudengels secg ‘man’
socrus*swegruzDuits Schwieger, Middelnederlands sweger ‘schoonmoeder’
sōl*sō(w)elGotisch sauil, Oudnoords sól, Oudengels sól ‘zon’
sōns*sanþazOudhoogduits sand, Engels sooth ‘waar, echt’
sopor*swefnazOudengels swefn ‘slaap; droom’
soror*swesterDuits Schwester, Nederlands zuster, zus
sparus*speruz, *spar(r)ōNederlands speer, spar, Oudnoords spari, sparri ‘spant’
spernere*spurnanąEngels spurn ‘(weg)trappen; afwijzen’
spuere*spīwanąNederlands spuwen
(ob)stāculum*staþlazOudhoogduits stadal ‘stand; stelling; schuur’
stāre*stānąNederlands staan
stēlla*sterrōNederlands ster
sterilis*sterōnGotisch staíro ‘onvruchtbare vrouw’, Drents starke ‘onvruchtbare koe’
(re)stinguere*stinkwanąNederlands stinken
sturnus*starrazFries starre, Engels starling ‘spreeuw’
suāvis*swōtuzNederlands zoet
sub*ubaGotisch uf ‘onder’
suere*siujanąOudhoogduits siuwan, Engels sew ‘naaien’
sulcus*sulhzOudengels sulh ‘ploeg’, Westvlaams zole, zeule ‘zware wielploeg’
sund*sindiDuits (sie) sind ‘(ze) zijn’
super*uberiDuits über, Nederlands over
sūs*sūzDuits Sau, Oudsaksisch , Nederlands zeug
suus*swe-Gotisch swi-, swē-, Oudnoords své- ‘zelf’
tacēre*þagēnąOudhoogduits dagēn ‘zwijgen’
tangere*þak(k)ōnąOudengels þaccian ‘aantikken’, Westvlaams daken ‘raken’
taurus*þeurazOudnoords þjórr ‘stier’
tenebrae*þemestrazNederlands deemster, duister, Duits finster
tenuis*þunnuzNederlands dun
tongēre*þankijanąNederlands denken
torrēre*þurzēnąNederlands (ver)dorren
trēs*þrīzNederlands drie
trūdere*þreutanąNederlands (ver)drieten
*þūEngels thou, Duits du
(is)tud*þatNederlands dat
turdus*þrastuz, *þruskazOudnoords þrǫstr, Engels thrush, Duits Drossel ‘lijster’
ūber*ūdrazNederlands uier
ulmus*almazTwents alm (in Almelo), Oudnoords almr ‘iep’
ulnus*alīnōNederlands el (in elleboog)
umbō*ambōOudsaksisch ambo ‘buik’
umerus*amsazGotisch ams ‘schouder’
unguen*ankwōZwitsers Anke(n) ‘boter’
ūnus*ainazNederlands een
us(que)*ūt, *uzGotisch ūt, us, Oudnoords út, úr, ór, Nederlands uit
uter*hwaþerazMiddelnederlands weder ‘wie van beide’, Engels whether ‘of’
vadum*wadąNederlands wad
vae*waiNederlands wee
valēre*waldanąMiddelnederlands wouden ‘besturen, beschikken (over), regelen’
vānus*wanazMiddelnederlands wan ‘gebrekkig’, Nederlands wan-
vas*wadjąNederlands wedde
vāstus*wōstuzNederlands woest
vātēs*WōdenazOudsaksisch Wódan, Nederlands Woen (in woensdag), Oudnoords Óðinn ‘zienergod’
vegēre*wakjanąNederlands wekken
vehere*weganąNederlands (be)wegen
velle*weljanąNederlands willen
venia*winjōMiddelnederlands winne ‘genot’
venīre*kumanąNederlands komen
ventus*windazNederlands wind
vēr*wasraz, *wazrazOudfries wars, wérs, Oudnoords vár ‘lente’
verbum*wurdąNederlands woord
vermis*wurmizNederlands worm, wurm
verrūca*warzazMiddelnederlands warre ‘knoest’
vertere*werþanąDuits werden, Nederlands worden
vērus*wērazNederlands waar ‘echt’
vespa*wapsōDrents waps, wapse, waspe, Nederlands wesp
vesper*westeraz, *westazNederlands wester, west
vīcus*wīhsąGotisch weihs ‘dorp, nederzetting’
vidēre*witēną, *witanąGotisch witan ‘waken, gadeslaan’, witan, Nederlands weten
viduus*widwaz, *widuwōnWestfaals widd ‘beroofd, uitgekleed’, Nederlands weduwe
vīmen*wīmōMiddelnederlands wīme ‘wilgentwijg, rijs’
vir*wiraz, *werazOudnoords verr, Westvlaams weer ‘man’, Nederlands weer(wolf)
vitulus*weþruzDuits Widder ‘ram’, Nederlands weer ‘gesneden ram’
vīvus*kwikwazNederlands kwik, kwiek
voltus*wulþuzGotisch wulþus ‘roem’
volvēre*walwijanąOudengels wielwan ‘rollen’
vōmer*wagnisōNoors vagsne, Zwitsers Wägense ‘ploegschaar’
Beeld
Door Alf Igel (bewerkt). Enige rechten voorbehouden.