Hoe huigs willen we het hebben?

Het Nederlands van het noorden maakt zich niet geliefd met zijn harde g. Tot overmaat van ramp verbreidt zich uit het zuiden de brouwende r. Het zijn beide huigklanken en we mogen ons best afvragen of we er blij mee zijn.

In de uitspraak van sommige Nederlanders klinken de r en de g in een woord als regen bijna hetzelfde, worden ze beide gemaakt met de tongrug (bijna) tegen de huig. We hebben het over de brouwende r en de harde g. Het verschil in uitspraak tussen de twee is heel klein, behelst vooral het trillen van de stembanden: wel bij de een, niet bij de ander. Beide zijn al tijden in ons taalgebied te horen, maar om ze uit één en dezelfde mond te horen is redelijk nieuw. De harde g tekent de streken benoorden de grote stromen, de brouwende r komt vooral voor in vormen van Brabants en Limburgs aan beide zijden van de grens maar rukt naar het noorden op. Wie er niets van horen wil kan het beste naar West-Vlaanderen gaan, al heeft de taal daar haar eigen hebbelijkheden.

Aan het begin van woorden was de g vroeger een plofklank zoals in het Fries, Duits en Engels nog steeds, en elders in het woord was hij eerst wel zacht, ook in de tongvallen boven de grote stromen. De harde g is volgens Marc van Oostendorp mogelijk overgenomen van het Jiddisch, een vorm van Duits met veel Hebreeuwse woorden. Er was immers een grote Joodse gemeenschap in Amsterdam, de stad die sinds lang grote invloed op de rest van Nederland heeft. Hiervoor spreekt dat meerdere woorden in onze taal uit dezelfde hoek komen. Zo gaat gotspe langs Jiddisch chotspe terug op Hebreeuws ḥutspā ‘onbeschaamdheid, lef’. Andere bekende voorbeelden zijn gabber, gajes, gein, goochem en gozer. Doch zoals Jan Stroop schrijft: overnemen doet men om voordeel of aanzien, waarvan hier niet zo snel sprake was, en de harde g is zo wijdverbreid, vanouds ook onder het landelijke volk van het noorden en oosten, dat hij wel eerder bij eigen, inwendige ontwikkeling ontstaan is.

De klank die wij een harde g noemen komt ook elders in de talen van het Avondland voor, al is hij daar van andere oorsprong en wordt hij anders gespeld. We horen hem bijvoorbeeld in Spaans ojo ‘oog’ en Duits Bach ‘beek’ en hij is rijkelijk vertegenwoordigd in het Zwitsers, waar het uiterst onheilige Chuchichäschtli ‘keukenkastje’ dienst doet als sjibbolet, een woord dat (of verbinding die) door buitenstaanders niet uit te spreken is en hen dus verraadt, zoals Scheveningen de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog en schild en vriend de Franstaligen tijdens de Brugse Metten in 1302. Ook het Wels heeft de klank, genadeloos zelfs in de tongbreker chwe hwch goch a chwech o berchyll cochion bach ‘zes rode zeugen en zes kleine biggetjes’.

Maar het is de brouwende r die op het grotere bereik te bogen heeft. Hij is vooral en ten eerste bekend van het Frans en is vandaar eeuwen geleden overgewaaid naar het Duits en het Deens, later zelfs in het zuidwesten van Noorwegen in onder meer Bergen, Stavanger en Kristiansand gebruikelijk geworden. Deze r wordt na een stemloze medeklinker zelf ook gemakkelijk stemloos en aldus min of meer een harde g, kan als zodanig te horen zijn in bijvoorbeeld Frans trois ‘drie’ en Deens tre ‘drie’ bij sommige sprekers. In de Lage Landen verdringt hij de oude Germaanse r die men maakt door de tip van de tong tegen de tandkas te houden, zoals ook in het Spaans en het Schots gebeurt.

Beide huigklanken kenmerken ook de Zwarte Spraak die de Duistere Heer voor de Orken ontworpen had in de verhalenwereld van J.R.R. Tolkien. Deze spraak was dusdanig gevuld met ruwe en weerzinwekkende woorden dat anderen haar maar moeilijk behappen konden en maar weinigen haar te spreken poogden, schreef hij in The Peoples of Middle-earth. In bijlage E van The Lord of the Rings lezen we dat de Orken en ook sommige Dwergen naar verluidt een huigse r gebruikten, een klank die de Elven afstotelijk vonden. Het zal niemand verbazen dat deze Engelse geleerde en liefhebber van talen in een brief in 1957 het Nederlands “not really a nice language” noemde toen hij Max Schuchart hielp met diens vertaling van The Lord of the Rings. De harde g is algauw de hoofdverdachte voor dit oordeel, hoewel die zoals gezegd ook in het Wels voorkomt, een taal die hem juist een genot voor het oor was.

Wat Tolkien vond hoeft ons niets te schelen maar het geeft ons te meer een wenk om eens stil te staan bij de staat onzer taal, de huidige klankenschat in haar verschillende uitvoeringen. Taalkundigen wagen zich allang niet meer aan voorschrijving, aan richtsnoeren voor onze spraak, maar dat betekent niet dat wij als sprekers geen recht of reden hebben om haar uitspraak bij te sturen waar het ons beter lijkt. Dat zulks gekunsteld ware is een verwijt van weinig gewicht, want waarom zou iets wat onbewust al telkens gebeurt niet bewust gebeuren mogen? Zijn we soms veroordeeld tot een afdrijving naar klanken die ons niet bekoren kunnen? Mag de ziel die zich betrapt op een ingeslopen onhebbelijkheid daar niets aan doen? Wat uitmaakt is of de veranderingen met liefde voor de taal aangebracht worden en dat haar aard en eigenheid niet uit het oog verloren raken.

Dus, hoe gelukkig zijn we eigenlijk met die harde g en die brouwende r of wat dan ook? In welke richtingen zou het geleidelijk anders kunnen? Is het wat om weer iets van die oude Germaanse uitspraak te herstellen? Daarvan is in alle streken van de Lage Landen wat bewaard en verloren.

Noot
In een eerdere uitvoering werd onterecht gemeend dat Van Oostendorp de Jiddische harde g tot het Hebreeuws herleidt.

17 gedachten over “Hoe huigs willen we het hebben?”

  1. De zachte g ten zuiden van de grote rivieren te localiseren is een populair, oud en hardnekkig misverstand. Rivieren vormen geen harde taalgrens, zijn eerder overgangsgebied. Zo bijvoorbeeld de Oude IJsselstrook, het overgangsgebied van Nederfrankisch naar Nedersaksisch, van Zuid- naar Noord-Nederland dus. (Aan de Duitse kant voortgezet als de overgang van Rijnlands naar Westfaals.) In de Liemers wordt de zachte g gesproken, bijvoorbeeld in het pronomen ‘gi-j’ !

    1. Klopt, zelfs in delen van Drenthe kun je een zachte g tegenkomen. Ik zeg alleen dat de harde g de streken boven de grote stromen tekent, niet dat die stromen een harde grens zijn. En zoals gezegd was de zachte g ooit overal in het noorden gewoon.

    2. In het besef dat talen en hun uitspraak nou eenmaal veranderen, erger ik me toch aan het ‘moderne Nederlands’ waarin de uitspraak van de R -vrijwel- verdwenen is. Zo beluister je -Journaal bijv.- “Goepen mensen bij de Tuks-Giekse gens”. Vroegen (jaren ’50) werd die R overigens door journalisten en andere radio/tv sprekers overdreven: “Grroepen mensen bij de Turrks-Grriekse grrens”. Tja, ook niet mooi. Maar voor mij is een Giek toch iets anders dan een Griek

      1. Net dat: een gr-brouwsel dat tot een enkele harde g verwordt.

  2. Het is onlogisch om te zeggen dat het Jiddisch < ch > klank, IPA [x], van het Hebreeuws heeft overgenomen. Om te beginnen komt die klank in de geciteerde woorden niet voor in het oorspronkelijke Hebreeuws, maar alleen in de niet-Semitische Asjkenazische Joodse uitspraak. Bij hun uitspraak van het Hebreeuws zijn sommige medeklinkers die kenmerkend zijn voor Semitische talen vervangen door Duitse. Je weet genoeg door middel van taalkunde om dit stukje propaganda (sic) niet te geloven. Ten tweede zou je moeten weten dat wijdverbreide klankverandering niet op deze manier gebeurt. Ik heb mijn twijfels over je opleidingsniveau in taalkunde.

    1. Broeder, ik herhaalde wat Van Oostendorp stelt maar had inderdaad Asjkenazisch Hebreeuws moeten zeggen. Wat is hier maar liefst propaganda? En wees vooral uitdrukkelijk over hoe wijdverbreide klankverandering wel of niet gebeurt en hoe mijn boodschap zich ertoe verhoudt.

      1. Alle klanken in het Jiddisch zijn oorspronkelijk Duits. Geen enkele klank in het Jiddisch komt uit het Hebreeuws. Alle klanken in de Asjkenazische uitspraak van het Hebreeuws zijn Duits. Deze uitspraak is volledig gede-semitiseerd. Een stukje uitspraak in het Nederlands kan niet uit Hebreeuwse woorden in het Jiddisch komen als er geen Hebreeuwse klanken in het Jiddisch zijn. Onzin is schadelijk. Ik zei propaganda omdat wordt beweerd dat modern Hebreeuws een directe voortzetting is van Hebreeuws van vorige eeuwen. Dit is deels, maar slechts deels, waar wat betreft morfologie, maar niet wat betreft syntaxis en niet wat betreft uitspraak. Mijn woorden over morfologie zullen betwist worden, maar ik kan het aantonen als dat nodig is. Wat betreft de andere vraag: wijdverbreide klankverandering gebeurt niet door losse contacten van mensen op één plek met sprekers van een andere taal.

      2. Beter: ontsemitsiseert.

      3. Het volstaat dat er Asjkenazisch Hebreeuws had moeten staan. Hoe dat aan zijn harde g kwam is een tweede en hier minder belangrijk, want zoals gezegd in het stuk zie ik de harde g in het Nederlands juist eerder als het gevolg van inwendige ontwikkeling dan aanraking met het Jiddisch, juist ook vanwege die wijde verbreiding.

      4. Je mist nog steeds het punt. Alle klanken in de Asjkenazische uitspraak van het Hebreeuws zijn native Duits. Het maakt fonetisch geen verschil of een woord in het Jiddisch native Duits is of geleend. Ik weet dat je de ontwikkeling van deze klank in het Nederlands als volledig intern beschouwt. Mijn punt was dat je duidelijk geloofde dat er klanken in het Jiddisch waren afgeleid van de Asjkenazische uitspraak van het Hebreeuws. Het lijkt erop dat je dat nog steeds gelooft. Je kunt geen wetenschappelijk onderzoek doen met fictieve gegevens.

      5. Nee, ik meende dat Van Oostendorp dat meent. Ik heb er verder weinig over gezegd, juist omdat ik geen semitist ben. Hij zei: “[z]ij spraken het Jiddisch, een mengtaal met het Duits als groot bestanddeel en het Hebreeuws, dat een harde G-klank kent.” Ik las die laatste bijzin als een verwijzing naar het Hebreeuws, niet het Jiddisch, maar heb de tekst nu aangepast.

        Dit stukje is geen wetenschappelijk onderzoek naar Jiddische klankontwikkeling maar gaat over de wenselijkheid van twee huigklanken of wat dan ook in onze taal.

        Je vermaning over wijdverbreide klankverandering was onterecht. Opmerkingen over propaganda en opleidingspeil kun je achterwege laten als je een dwaling ziet of meent te zien.

      1. En welke uitdrukking hoort daar voor jou bij?

  3. In het Estisch wordt het gebruik van de huigse r in plaats van de rollende veelal (maar vooral in taalkundige kringen) beschouwd als een spraakgebrek. En misschien terecht.

Geef een reactie