Skip to content

Mathom

8 november 2010

So, though there was still some store of weapons in the Shire, these were used mostly as trophies, hanging above hearths or on walls, or gathered into the museum at Michel Delving. The Mathom-house it was called; for anything that Hobbits had no immediate use for, but were unwilling to throw away, they called a mathom. Their dwellings were apt to become rather crowded with mathoms, and many of the presents that passed from hand to hand were of that sort.

(Uit “Concerning Hobbits” in The Lord of the Rings.)

Oudengels naca ‘schip’ is in oorsprong hetzelfde woord als Nederlands aak ‘soort schip’, terwijl Oudengels mearh ‘paard’ in oorsprong hetzelfde woord is als maar- in maarschalk, dat letterlijk ‘paardenknecht’ betekent. Zie ook merrie, de vrouwelijke variant van het woord.

Zoals we kunnen vermoeden bij namen en woorden uit de werken van J.R.R. Tolkien heeft ook mathom een geschiedenis. Waar het de Elventalen betrof ontwikkelde hij de geschiedenis uiteraard zelf, maar mathom is de voortzetting van een woord dat ook echt ooit heeft bestaan, namelijk Oudengels máðum ‘een kostbaar of waardevol ding’, vaak gezegd van geschenken. Zo betekende het ook wel ‘een schat, edelsteen of ornament’. In het Oudengels heldendicht Beowulf (regels 1896–8) lezen we bijvoorbeeld hoe een sǽgéap naca ‘zee-ruim schip’ is volgeladen met méarum ond máðmum ‘paarden en schatten’ (zie kader).

Oudengels máðum heeft tegenhangers in de zustertalen. In de meeste gevallen betekent het ‘geschenk’ of ‘schat’. Maar de betekenis van Middelhoogduits meidem valt op: dat betekent ‘hengst’. Paarden, en vooral hengsten, waren in oude tijden zeer kostbaar. Voornoemde paring méarum ond máðmum is dan ook logisch.

Máðum is op diens beurt de voortzetting van Oudgermaans *maiþmaz en gaat net als ons woord mijden ‘ontwijken’ terug op een heel oude wortel die oorspronkelijk ‘wisselen, ruilen’ betekende. Het geven van geschenken was in vroegere tijden dan ook minder vrijblijvend dan nu, in de zin dat voor elk geschenk een wedergeschenk (of -gunst) werd verwacht. Een geschenk was een wisselgoed en per definitie kostbaar. Een mathom in Tolkiens werken was ook wisselgoed, maar in andere zin. Mathoms waren zoals gezegd te waardevol om weg te gooien, maar vaak ook niet echt bruikbaar. Daarom eindigden veel ervan als geschenken die keer op keer van eigenaar wisselden.

Hadden wij dit oude woord ook in het Nederlands nog gehad, dan zouden wij van medem spreken, of, in samengetrokken vorm, van meem.

Advertenties
2 reacties leave one →
  1. 8 november 2010 18:00

    Het woord ‘mathom’ was me altijd al opgevallen; leuk om de geschiedenis ervan te weten. Overigens zou ik een woord voor weinig bruikbare geschenken wel kunnen gebruiken, al zou het ‘meemhuis’ in mijn geval al snel synoniem met de ‘prullenbak’ worden…

    Nu ik erover nadenk, het geven van geschenken is wel een belangrijk thema in Tolkiens werk. Ik denk bijvoorbeeld aan de hebzucht omtrent de Silmarils (en later de Ringen) en de ‘hoard’ van Smaug, tegenover de geschenken van Galadriel en de traditie in de Shire om gekregen geschenken steeds weer door te geven. Verlyn Flieger: “Desire to possess is the cardinal temptation in Tolkien’s mythology, and possessiveness the great transgression.” Daar heeft ze wel een punt lijkt me.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      9 november 2010 17:54

      Toch houd ik aan het duiden van geheimzinnige woorden een dubbel gevoel over. Enerzijds is het leuk om de geschiedenis te kennen, anderzijds is het wederom een beetje geheimzinnigheid, mysterie, dat uit de wereld verdwijnt. Te veel doorzichtigheid en we raken allen blind.

      Dat neemt niet weg dat meem een meem is.

      Wat je zegt over het thema in Tolkiens werk onderschrijf ik. Al zoekt hebzucht uiteraard het eerlijke schenken te omzeilen. De val van Melkor, zoals beschreven in The Silmarillion, komt ook door zijn wil kostbaarheden te nemen die hem niet aangeboden zijn. Tolkiens diep-katholieke overtuiging komt daarin helder naar voren. Tolkien hekelde de wil tot macht en zo ook de hebzucht, de wil tot macht over dingen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s