Skip to content

Helinium, Elinium

4 juni 2015

helinium

Bijna tweeduizend jaar geleden, van 77 na Christus tot aan zijn dood twee jaar later, schreef de Romeinse geschiedkundige Plinius de Oudere zijn Naturalis Historia. In dit grote werk wist hij onder meer te vertellen dat het grote mondingsgebied van de Maas en de Waal aan de Noordzee Helinium heette. Dit was geen Latijnse naam, zoals sommigen wellicht zouden vermoeden, maar een gelatiniseerde vorm van een inheemse naam. Omdat er om en nabij deze streek zowel Kelten als Germanen woonden is het de vraag uit wier taal de naam kwam en wat hij betekende.

Keltisch
De Nederlandse Keltoloog Peter Schrijver meent dat Helinium verwant is aan Wels heledd ‘zoutpan’ en hêl ‘weide langs een rivier, moeras’ en Cornisch *heyl ‘monding’, allen afkomstig van Oudkeltisch *selos ‘moeras’. De ontwikkeling van h- uit Oudkeltisch *s- is kenmerkend voor de Brits-Keltische talen en niet voor die van het vasteland, zoals het Gallisch, waar *s- doorgaans onveranderd bleef. Schrijver ziet in Helinium dus een belangrijke aanwijzing dat er in en om deze streek een Keltische taal werd gesproken die leek op die van Brittannië. Het bezwaar hiertegen is reeds gegeven door mede-Keltoloog David Stifter: de naam wordt zo geduid aan de hand van een taal wier bestaan wordt vermoed op grond van diezelfde naam. Waarschijnlijk is de naam hoe dan ook eerder Germaans.

Een lastige h
Nu zijn er zijn meerdere handschriften van de Naturalis Historia overgeleverd en daarmee ook andere spellingen van de naam: naast Helinium ook Hellinium, Elinium, Helinum en Helium. En in een afzonderlijke bron, de enkel in kopieën overgeleverde Peutinger Kaart uit de 4e eeuw, vinden we in hetzelfde gebied een oord met de naam Flenio. Het is zeer aannemelijk dat dit een verschrijving is van Elenio, en dat de uitgang -o Vulgair Latijn is, daar waar Klassiek Latijn -um had.

Al in de tijd van Plinius was de h al enige tijd uit het Latijn aan het verdwijnen en verbeterde men zichzelf vaak bij vergissing door een h te gebruiken waar hij niet thuishoorde. Het is daarom de vraag welke spelling getrouwer de daadwerkelijke naam weergaf: Helinium of Elinium. Als de naam Keltisch is, geniet Elinium de voorkeur, aangezien er geen echt bewijs is voor het bestaan van een /h/ klank in het Gallisch of een andere Keltische taal op het vasteland. Als de naam Germaans is, geniet Elinium eveneens de voorkeur, omdat de Oudgermaanse ‘h’ van bijvoorbeeld *hūsan ‘huis’ in die tijd nog werd uitgesproken als de -ch- van acht. In alle handschriften van de Naturalis Historia is deze dan ook met ch- of c- gespeld, terwijl Germaanse namen die zonder twijfel in werkelijkheid met een klinker begonnen soms met een h- zijn gespeld, zoals Hermiones en Hermunduri.

Germaans
Als de naam Germaans is kunnen we dan voor de inheemse, niet-gelatiniseerde vorm uitgaan van *Elinjan of met lange klinker *Ēlinjan. In beide gevallen zou de klemtoon op de eerste lettergreep liggen. Het achtervoegsel *-injan vinden we ook in andere Germaanse afleidingen, zoals *wōstinjan ‘woestenij’ (Oudengels wésten). De vraag is dan waar we dit *el- of *ēl- mee kunnen verbinden. Twee woorden, die hoogstwaarschijnlijk onderling verwant zijn, dienen zich aan.

Ten eerste is er Oudengels eolet, dat slechts eenmaal is overgeleverd, in het heldendicht Béowulf. De gelijknamige held en zijn mannen zeilen weg uit het huidige Zweden tot ze bij Denemarken het einde van het eolet bereiken. Hieruit valt op te maken dat het woord ofwel ofwel ‘tocht, reis’ ofwel ‘zee, water’ betekende. Met hetzelfde achtervoegsel is bijvoorbeeld ook Oudengels sweofot, swefet ‘slaap’ van swefan ‘slapen’ afgeleid. Als voorloper van eolet is Oudgermaans *elutan het meest aannemelijk. Vergelijk voor de ontwikkeling van -eo- uit *-e- die van weored, weorod ‘heerschare’ uit Oudgermaans *werudan.

Vermoedelijk vindt Oudnoords áll zijn weerga in het eerste lid van Oudfries Aelmere (eind 8e eeuw), de naam van het binnenmeer waar de noordelijke tak van de Rijn in uitmondde, en dat later in de Zuiderzee veranderde en uiteindelijk het IJsselmeer. De andere, gangbare duidingen, namelijk dat het eerste lid gelijk is aan ofwel aal ‘paling’ ofwel al- ‘geheel’, zijn wel minder aannemelijk. De hedendaagse gemeente- en plaatsnaam Almere is een vernoeming naar dit vroegere meer.

Ten tweede is er, zoals reeds in 1936 door Siegfried Gutenbrunner is aangewezen, Oudnoords áll. Dit woord is opgeschreven in de betekenis ‘diepe, nauwe vaart in zee of in een rivier’ en leeft voort als o.a. Noors ål ‘vaargeul’ en het eerste lid van de Deense plaatsnaam Aalborg. Het wordt vaak gezien als een overdrachtelijk gebruik van áll ‘dunne streep over de rug van een dier’, maar dat is onwaarschijnlijk gezien de (zeer oude) afleiding æla ‘snel stromen’, die nog voortleeft als IJslands æla ‘overgeven, braken’ en Faeröers æla ‘hard regenen’ en in Noors æling ‘plotselinge aanval’. Als voorloper van áll is Oudgermaans *ēlaz het meest aannemelijk. Vergelijk voor de ontwikkeling van -á- uit *-ē- die van skál ‘schaal’ uit Oudgermaans *skēlō.

Uitvloeiing
Deze twee woorden *elutan en *ēlaz zijn vervolgens te duiden als afleidingen van een verloren Oudgermaans werkwoord *elanan, zelf teruggaande op de Proto-Indo-Europese wortel *h1elh2. Hiervan komen anderszins Armeens el ‘het naar buiten gaan, uitvloeiing, vertrek, einde’ en elanem ‘naar buiten gaan; omhoog gaan’, alsook Grieks elaúnō ‘drijven, duwen, smeden (gieten); rijden’. Hier past Oudgermaans *Elinjan of *Ēlinjan dan uitstekend bij als benaming voor de brede monding van de Maas en de Waal.

Mocht de eerste klinker van (H)elinium kort zijn, dan zou de naam in beginsel evengoed een Keltische afleiding van dezelfde Proto-Indo-Europese wortel kunnen zijn. Maar aangezien er binnen de Keltische talen anderszins geen spoor is van deze wortel, en wel in de Germaanse talen, is de naam waarschijnlijk een Germaanse.

Afbeelding
Gemaakt door Apocalyptic Penguin. Enige rechten voorbehouden.

Verwijzingen

Berkel, G. van & K. Samplonius, Nederlandse plaatsnamen, 3e herziene druk (Utrecht, 2006)

Fulk, R., R. Bjork & J. Niles, Klaeber’s Beowulf, fourth edition (Toronto, 2008)

Gutenbrunner, S., “Zu niederrheinischen Flussnamen” in Zeitschrift für celtische Philologie 20 (1936) 448-60

Krahe, H. & W. Meid, Germanische Sprachwissenschaft III: Wortbildungslehre, 7. Auflage (Berlijn 1969)

Mayhoff, K., C. Plini Secundi Naturalis historiae libri XXXVII (Leipzig, 1875-1906)

Reichert, H., “Vacalus” in Reallexikon der germanischen Altertumskunde 32 (2006) 30-2

Schönfeld, M., “Hol, hel” in De Nieuwe Taalgids 37 (1943) 93-9

Schrijver, P., “Welsh heledd, hêl, Cornish *heyl, “Latin” helinium, Dutch hel-, zeelt” in NOWELE 26 (1995) 31-42

Stifter, D., “Lenition of s in Gaulish?” in The Sound of Indo-European: Phonetics, Phonemics, and Morphophonemics (2012) 523-40

Udolph, J., “Helinium” in Reallexikon der germanischen Altertumskunde 14 (1999) 308-10

Vries, J. de, Altnordisches etymologisches Wörterbuch, 3. Auflage (Leiden, 1977)

Weiss, M., Outline of the Historical and Comparative Grammar of Latin (New York, 2009)

Advertenties
3 reacties leave one →
  1. Bas permalink
    5 juni 2015 23:19

    Ik vind het een mooie naam. Jammer dat wij deze niet hebben kunnen behouden voor ons stukje aarde. Ik vind de ‘neder’ in Nederland nooit zo positief naar voren komen en echt mooi vind ik het ook niet. Hoe spreek je ‘Elinja’ nou uit met * en de superscript ‘n’? (Ik heb echt geen idee wat al die extra tekens betekenen.)

    • Olivier van Renswoude permalink*
      5 juni 2015 23:57

      Het sterretje is enkel om aan te geven dat het woord (in die oorspronkelijke vorm) niet is overgeleverd, dus dat het een reconstructie betreft.

      Een hedendaagse Nederlandstalige zou *Elinjan uitspreken als ELL-in-jah, met de laatste klinker genasaliseerd, dus rijmend op Frans dans.

      Bij de nevenvorm Ēlinjan is de eerste klinker als in Engels bad.

      • Bas permalink
        8 juni 2015 18:56

        Bedankt voor de uitleg!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s