Skip to content

Saai

17 januari 2016

saai

De klanken van woorden passen vaak goed bij hun betekenis. Of dat lijkt zo, want de geest kan de twee uiteraard maar moeilijk los van elkaar bedenken en ze hebben vandaar vanzelf invloed op elkaar. Dat is ook de reden waarom liefde zo vaak tot ‘mooiste woord’ wordt uitgeroepen, hoewel het –laten we wel wezen– niet bijzonder welluidend is. Maar in saai hebben klank en betekenis toch wel een goed huwelijk. Dat komt vast ook doordat het zo gemakkelijk gerekt kan worden om de verveling en Langeweile nog eens goed te benadrukken: saaaaaai… Is het dan zoals dat heet een klankschilderend woord? Nee, waarschijnlijk niet. Maar de herkomst die de woordenboeken voorstellen is ook niet overtuigend.

Saai komen we pas in 1842 voor het eerst tegen op schrift. Woorden die zo laat pas zwart op wit verschijnen zijn meestal niet van hoge ouderdom en eerder uit de lucht gegrepen of een ontlening of vernieuwing van een bestaand woord. Het vrij nieuwe Etymologisch Woordenboek van het Nederlands herhaalt dan ook de gebruikelijke duiding dat saai hetzelfde woord is als saai, de aan het Frans ontleende naam van een lichte, gekeperde wollen stof. Gordijnen en tafelkleden werden vroeger –naar verluidt– vaak van groen saai gemaakt en daar zat weinig leven in. Door verbindingen als een saaien lap en dat is saai zou het woord vervolgens misvat zijn als een bijvoeglijk naamwoord met de betekenis ‘weinig levendig, eentonig’ en vandaar ‘verveling wekkend’.

Hoewel zo’n ontwikkeling op zichzelf mogelijk is, rijst vanzelf de vraag waarom groen saai (de stof) dan zo goed werd verkocht als het werkelijk het toonbeeld van saaiheid was. Maar goed, smaken verschillen, tussen mensen onderling en van tijd tot tijd, dus daar zullen we niet te zwaar aan tillen. De doodsteek voor deze duiding komt echter bij een vergelijking met het woord in de streektaal van Groningen. In Westerwolde en op het Hogeland vinden we het namelijk als soai, en dat betekent niet ‘saai’, maar ‘traag’. Daarnaast is er het werkwoord soaien ‘afnemen in kracht’, gezegd van o.a. wind en vuur. Dit verschil met Nederlands saai is belangrijk, want een begrip als saaiheid ontwikkelt zich veeleer uit traagheid en verzwakking dan andersom. En met het weten van deze meer oorspronkelijke, in Groningen bewaarde betekenis valt het woord bovendien uitstekend op een andere wijze te duiden.

Zoals Nederlands taai en Gronings toai teruggaan op Westgermaans *tāhi, zo kunnen Nederlands saai en Gronings soai teruggaan op Westgermaans *sāhi. Aangezien de Westgermaanse bijvoeglijke naamwoorden met i-uitgang deze meestal secundair hebben en de Westgermaanse -ā- meestal is ontstaan uit een Oudgermaanse -ē-, is de voorloper van *sāhi waarschijnlijk Oudgermaans *sēha- dan wel *sēhu-. In vorm en betekenis is het vervolgens goed te verbinden met een reeks andere woorden, waaronder Nederlands zakken, Engels to sag ‘verzakken, slap hangen’, Noors sakka ‘vertragen, (af)zakken’ en sagga (gewestelijk saga, sugga) ‘langzaam lopen als ware men vermoeid’ en ook nog Nederlands sukkelen en vandaar ziek.

Ten grondslag van dit alles ligt de oudere, Proto-Indo-Europese wortel *sek- ‘uitgeput raken, opdrogen’, die wij kennen van o.a. Oudiers socht ‘stilte, verslagenheid, zwaarmoedigheid’, Grieks ἦκα (bw.) ‘langzaam, stilletjes, een beetje’, en Latijn sēgnis ‘traag, uitgeput’ en siccus ‘droog’ (vanwaar Frans sec ‘id.’). Bovendien hoort hier, met ingevoegde neusklank en verschuiving van ‘opdrogen’ naar ‘schroeien’ e.d., nog een andere groep Germaanse woorden, waaronder Nederlands zengen ‘schroeien’, Engels to singe ‘id.’, IJslands sangur ‘aangebrand’ en Zaans zangeren ‘zengen, aanbranden; tintelen’ alsook Zaans en Gronings zangerig ‘aangebrand’.

Als de bovenstaande duiding klopt, dan is saai gezien de aard van zijn vorming minstens tweeduizend jaar oud. Maar waarom is het dan pas in de laatste twee eeuwen ‘doorgebroken’ en wel in zo’n beperkt deel van het Germaanse taalgebied? Wel, het kon gemakkelijk worden verdrongen door de vele andere woorden van dezelfde of vergelijkbare betetekenis, en het is mogelijk dat het al van begin af aan niet wijdverbreid was en weinig deftig. Pas veel later raakte het alsnog (weer) zo algemeen in de Lage Landen dat men het ging boekstaven.

Saai heeft dan een lange geschiedenis die verre van saai is.

Beeld
Gemaakt door Kippa. Enige rechten voorbehouden.

Verwijzingen

INL, Woordenboek der Nederlandsche Taal (webuitgave)

Kroonen, G., Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden, 2013)

Laan, K. ter, Nieuw Groninger Woordenboek, 2e druk (Groningen, 1989)

Philippa, M., e.a., Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (webuitgave)

Rix, H., Lexikon der indogermanischen Verben, 2. Auflage (Wiesbaden, 2001)

Vaan, M. de, Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages (Leiden, 2008)

Vries, J. de, Nederlands etymologisch woordenboek (Leiden, 1971)

Advertenties
No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s