Skip to content

Tändstickor

4 oktober 2010

Iedereen kent de Zwaluw-lucifers uit Uddevalla, Zweden. Op het doosje is säkerhets tändstickor te lezen. Mijn ervaring is dat veel mensen denken dat dat zo veel als ‘zekerheids-tandenstokers’ betekent. Niets is minder waar. Ten eerste betekent säkerhet niet ‘zekerheid’ maar ‘veiligheid’. Ten tweede: tänd- in tändstickor komt van het werkwoord tända ‘aansteken, doen branden’. Tändstickor (enkelvoud: tändsticka) zijn dus gewoon ‘aansteekstokjes’, oftewel ‘lucifers’.

Dit werkwoord tända heeft zijn tegenhangers in Deens tænde en Noors tenne. In het Middelnederlands bestond het woord tendelen ‘doen ontvlammen’, een uitbreiding bij een niet meer overgeleverd *tenden ‘doen ontvlammen’. Nog wel aanwezig in het Nederlands is het verwante woord tondel/tonder ‘licht ontvlambare stof’. Vergelijk ook het Duitse werkwoord zünden ‘ontsteken’; een Duits woord voor ‘lucifer’ is dan ook Zündholz (naast het meer gebruikelijke Streichholz).

De hierboven genoemde werkwoorden zijn zogeheten causatieven, oftewel oorzakelijk werkwoorden. Dat zijn werkwoorden die het veroorzaken van een handeling uitdrukken. Zo hoort bij zitten het oorzakelijk werkwoord zetten (letterlijk ‘doen zitten’). Andere voorbeelden zijn liggen en leggen (‘doen liggen’), lijden en leiden (‘doen lijden’), vallen en vellen (‘doen vallen’), varen en voeren (‘doen varen’) en waken en wekken (‘doen waken’).

En zo is tända/tænde/tenne/tendelen/zünden het oorzakelijk werkwoord bij Oudgermaans *tenþanan ‘branden, ontvlammen’. Ware dit werkwoord overgeleverd tot aan het huidige Nederlands, dan zouden wij zeggen tinden ‘branden, ontvlammen’. Het is overigens een sterk werkwoord: tinden, tond, is getonden. Een uitbreiding bij dat werkwoord is bovendien te vinden in Zweeds tindra, Deens tindre en Noors tindre, alle ‘fonkelen’.

Advertisements
17 reacties leave one →
  1. 5 oktober 2010 15:19

    Ik vroeg me als kind altijd al af waarom die dingen zo heetten. Het woord “tondeldoos” sprak ook altijd al tot mijn verbeelding….dat was iets magisch, uit een sprookje.

    Hoe vervoeg je het werkwoord “tinden” eigenlijk?.

    Overigens kan je prima tandenstokers maken van tändstickor, maar dit terzijde. 😉

    • Olivier van Renswoude permalink*
      5 oktober 2010 19:03

      De vervoeging van tinden staat in het stuk. 😉

      Oftewel: tinden, tond, is getonden.

      • 6 oktober 2010 07:40

        Je begrijpt me niet en daar verwachtte ik al:
        ik bedoel:

        Ik tind? Jij tind? Wij tinden?
        Ik tond? Of: tonde?

      • Olivier van Renswoude permalink*
        6 oktober 2010 17:19

        Het werkwoord tinden heeft dezelfde vervoeging als binden, bond, gebonden, vinden, vond, gevonden en winden, wond, gewonden.

  2. Olivier van Renswoude permalink*
    6 oktober 2010 17:19

    TINDEN ‘ontvlammen’
    onvoltooid tegenwoordige tijd (o.t.t.)
    ik tind
    jij tindt
    hij/zij/het tindt
    wij tinden
    jullie tinden
    zij tinden
    onvoltooid verleden tijd (o.v.t.)
    ik tond
    jij tond
    hij/zij/het tond
    wij tonden
    jullie tonden
    zij tonden
    voltooid tegenwoordige tijd (v.t.t.)
    ik ben getonden
    jij bent getonden
    hij/zij/het is getonden
    wij zijn getonden
    jullie zijn getonden
    zij zijn getonden

    • 6 oktober 2010 22:36

      Alright, alright…I get it!. Zit me niet zo te tinden!. 😛

      • Olivier van Renswoude permalink*
        6 oktober 2010 22:48

        😉

        Tenden bedoel je daar!

      • 7 oktober 2010 00:10

        Pardon?. Waar zie jij “tenden” staan in je paradigma?. Of is het causatief?.

      • Olivier van Renswoude permalink*
        7 oktober 2010 21:36

        Jawel!

        ik tind = ik ontvlam
        ik tind jou = ik onvlam jou
        ik tend jou = ik doe jou ontvlammen

  3. Lander permalink
    6 oktober 2010 19:58

    In Vlaanderen ook ‘stekskes’ genoemd

    • Olivier van Renswoude permalink*
      6 oktober 2010 22:46

      Ah ja, van stek in de oorspronkelijke betekenis: ‘stokje’. Het klankverband met aansteken is ook mooi.

  4. 11 november 2010 09:53

    Een mooie les. Ik moet denken aan ‘tintelen,’ dat volgens etymologie.nl inderdaad mogelijk verwant is, al zou het ook om een ‘klankexpressief’ woord kunnen gaan.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      12 november 2010 23:23

      Dank. Goeie trouwens, ik had tintelen er nog in willen verwerken. Al vermoed ik eigenlijk dat dat woord eerder bij de groep van tinne ‘kanteel’ en tand hoort, met de achterliggende betekenis van ‘steken, puntig zijn’.

  5. Jasper permalink
    24 januari 2011 17:06

    Serieus over de relatie tussen tändstickor en tandenstoker; ik heb bij het zien van die luciferdoosjes altijd gedacht “aha, daar komt ons woord tandenstoker vandaan”, je maakt van een versplinterde lucifer immers een primitieve tandenstoker.

    Ik heb gezocht maar kan daar niks over vinden op het web.

    Of vergis ik me en is stoken heel gebruikelijk geweest als werkwoord wanneer je steken bedoelt?

  6. Klaas J Eigenhuis permalink
    24 maart 2011 11:44

    Het causativum van steken is D anstecken ‘aansteken’ en N stekken, al kan dit misschien ook wel van een zelfst. naamwoord (als staak bijv) zijn afgeleid. steken “steekt” in klasse 5, waarin 25 st. werkwoorden hiervan 88% uit het substraat afkomstig (adstraat):
    steken was nog indogermaans(idg)bijFWH 1912 en NEW/Vries& Tollenaere, maar Boutkan&Siebinga 2005: ?proto-indo-europees? Ik vind t adstraat vgl Distelvink, Steekveugel in WNV kj.eigenhuis@12move.nl

  7. Klaas J Eigenhuis permalink
    9 juni 2011 12:15

    Ha, leuk dat op 9 juni 2011 het tegengestelde van ‘het vuur aansteken’, namelijk het vuur blussen/uitdoven/ophouden te laten branden’ aan de orde komt. Zie onder Oorzakelijk ! Ouwe bezigheidjes van onze verre voorouders jagers/vissers/verzamelaars! Behalve naar smeulend vuur rieken deze woorden ook héél oud.

Trackbacks

  1. Veroorzaking « Taaldacht

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s