Skip to content

Òlle vörms

9 januari 2011

Een van de redenen waarom ik zo geboeid kan raken door de streektalen is omdat deze vaak vormen uit het Oudgermaans hebben bewaard die in de standaardtaal –het Algemeen Beschaafd Nederlands– inmiddels niet of nauwelijks meer voorkomen. Een voorbeeld hiervan zijn de meervoudsvormen in het Gronings.

Hoe verschilt het Groningse meervoud van het Nederlandse? Meer nog dan in het Nederlands krijgen Groningse woorden die –na een stomme e– eindigen op een l, r, m of n een s-meervoud. Zo heeft het Gronings steevast (eerd)appels, waar het Nederlands zowel (aard)appels als (aard)appelen kan hebben. En het Gronings heeft bijvoorbeeld moatregels waar het Nederlands enkel maatregelen kent. Maar het Gronings onderscheidt zich in meervoudsvormen vooral bij woorden die op -rm en -lm eindigen. Vergelijk Gronings in mien aarms met Nederlands in mijn armen, en met Engels in my arms(!). In het noorden woeden störms en geen stormen, en draagt men helms en geen helmen.

Ook woorden die op -ing eindigen krijgen een s-meervoud. Zo sprak mijn moeder laatst nog van kòlle rillings, oftewel koude rillingen. Al heeft het Gronings meestal een -en waar het Nederlands een -ing heeft. Zo vinden we Gronings Grunnen/Grönnen (ook wel verkort als Grunn) naast Nederlands Groningen, en in het meervoud ook weer een ­-s. Zie bijvoorbeeld Gronings bedoulens tegenover Nederlands bedoelingen. Daarnaast heeft het Gronings in de regel een meervoud op -er waar het Nederlands doorgaans een op -eren heeft, maar dan alleen bij levende wezens. Het Gronings kent zo kinder, wichter, kaalver, lammer, enz.

Wat deze eigenaardige meervoudsvormen betreft zit het Gronings dichter bij het Oudgermaans dan bijvoorbeeld het Nederlands of het Engels dat is. Net zoals in bijvoorbeeld het Latijn waren in het Oudgermaans de zelfstandig naamwoorden onder te verdelen in groepen die elk hun eigen verbuiging kenden; de meervoudsvormen verschilden dan ook per groep. In het Engels is de meervoudsvorm van één groep die van bijna álle woorden geworden, waardoor daar nu bijna alle woorden een s-meervoud hebben. In het Nederlands is de meervoudsvorm van een ándere groep juist gaan overheersen, waardoor we hier nu vooral meervoud op -en hebben. In het Gronings zijn echter betrekkelijk veel woorden bij de eigen groep gebleven.

Hieronder is een vergelijking van de ontwikkeling van meervoudsvormen in de dochtertalen. Het Gronings stamt (grotendeels) van het Oudsaksisch. Merk op hoe het Engels en het Nederlands zijn vereenvoudigd, terwijl het Gronings in dezen de oude verscheidenheid heeft bewaard.

Nu is het Gronings in andere opzichten juist vereenvoudigd of verbasterd waar het Nederlands (of het Engels) beter de vormen uit het Oudgermaans heeft bewaard. In veel gevallen heeft geen enkele dochtertaal werkelijk de oude vormen bewaard, en heeft overal verbastering en verandering plaats gehad. Zo is het ook heel moeilijk te zeggen of er één dochtertaal is die meer dan alle andere nog het Oudgermaans gelijkt. Maar het zou een leuke uitdaging zijn om zulks te bepalen, om te kijken welke van de dochtertalen nog de meeste òlle vörms heeft bewaard.

~

Oudgermaans Oudengels Engels Oudnederlands Nederlands Oudsaksisch Gronings
*armōz armas arms arma armen armos aarms
*augōnō éagan eyes ôgon ogen ôgon ogen
*lambazō lambru lambs lambara lammeren lambara lammer
Let op: de ontwikkeling van de Oudgermaanse -z- in de overgang naar de Westgermaanse dochtertalen is ietwat ingewikkeld. Grof gezegd: stond deze oorspronkelijk aan het einde van een woord dan verdween deze of verscherpte deze tot een -s. Maar werd deze vanouds gevolgd door een klinker, dan vinden we deze in de dochtertalen terug als een -r-.
Advertenties
13 reacties leave one →
  1. Cornelis van Eykelen permalink
    9 januari 2011 22:39

    Ik zou een toelichting op de buitengewoon intrigerende foto van het schaatsende paar heel erg op prijs stellen. Geen kouwelijke mensen, zo te zien.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      9 januari 2011 22:56

      Blij om deze vraag te krijgen! Het oorspronkelijke onderschrift bij deze foto is:

      “Friesche hardrijders op het ijs. De bijzondere kleedij bij wedstrijden op schaatsen is vooral kenmerkend voor de bijzondere zeden en gewoonten der Friezen.”

      Uit het boek De Nederlandsche Nationale Kleederdrachten van Th. Molkenboer. Het is hier in zijn geheel te lezen. Van alle foto’s daarin vond ik deze het meest tot de verbeelding spreken.

      Mijn stuk gaat weliswaar met name om het Gronings, maar van een specifieke Groninger klederdracht is weinig bewaard gebleven. Groningers zijn echter halve Friezen, en ik meen dat de Groninger klederdracht vanouds veel leek op de Friese. En ach, het ging me ook om ‘de streek’ in het algemeen. En deze foto kon ik niet achterhouden.

  2. joeri permalink
    11 januari 2011 09:02

    Ook in het West-Vlaams spreekt men van kinders, kalvers, klavers maar ook van keuns (konijnen), treings (treinen), kleers (kleren).

    • Olivier van Renswoude permalink*
      12 januari 2011 00:57

      Dank! Ik vraag me af of die West-Vlaamse s-meervoud door invloed van het Frans zo is gekomen. Zo is namelijk ook eens geopperd dat de s-meervoud in het Engels mede door de Normandische overheersing de boventoon is gaan voeren.

      Overigens zijn vormen als kinders en kalvers zogenaamde stapelmeervouden. Dat is wanneer een oude meervoudsvorm nogmaals een meervoudsuitgang krijgt. Hetzelfde is gebeurd in bijvoorbeeld Nederlands kinderen. Voorheen was dat kinder, zoals dat nu nog in het Duits en het Gronings is.

      • 12 januari 2011 17:37

        En het Twents. Dat dat duudelik is. 😛

      • Olivier van Renswoude permalink*
        15 januari 2011 16:05

        Dudelk! Hest nog goude, biezundere veurbeelden dij t Twents onderschaaiden?

  3. joeri permalink
    12 januari 2011 08:56

    Olivier, ik ben terzake zeker geen specialist, maar volgens het overigens interessante artikel op Wikipedia (http://nl.wikipedia.org/wiki/West-Vlaams) deelt het West-Vlaams de algemenere meervoudsvorming op –s met het Nedersaksisch.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      15 januari 2011 14:58

      Mijn verontschuldigingen voor het late antwoord. Dank voor de schakel!

      Mijn kennis van de Vlaamse streektalen is bijzonder klein, dus ik zal dat stuk als beginpunt nemen voor verdere verdieping.

  4. Loef van Horne permalink
    16 januari 2011 17:51

    Denkend aan ‘rare’ meervoudsvormen in streektalen schiet mij als eerste te binnen dat in het Hoekschewaards woorden bestaan die in de meervoudsvorm eindigen op -ers.

    ding (ding) – dingers

    vent (man) – venters

    gat (gat) – gaeters

    kaai (kei) – kaaiers

    aai (ei) – aaiers

    hokkeling (eenjarig kalf) – hokkelingers

    Ook al genoemde woorden als kinders en kalvers komen voor.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      17 januari 2011 23:28

      Goede voorbeelden, ook omdat hier een stapelmeervoud is te vinden bij woorden waarbij je dat minder snel zou verwachten. Er is zo te zien een neiging (geweest) naar een nieuwe algemene meervoudsuitgang.

  5. walter gauwloos permalink
    22 mei 2011 18:54

    Ja een beetje fierheid mogen wij als Vlamingen toch hebben he.
    Het West-Vlaams leunt het dichtst aan bij het Middelnederlands.

  6. Klaas J Eigenhuis permalink
    28 mei 2011 11:06

    Ik ben dol op schema’s en overzichten. Dank daarvoor in je artikel.
    Op de regel van Oudgermaans *lambazo mis ik de moderne meervoudsvorm in het Duits, die namelijk Lämmer is, met umlaut! Kun je die regel voor mij even aanvullen? Klaas Eigenhuis

    • Paul J. Marcus permalink
      28 mei 2011 13:34

      De stammen in -os/-es kregen in het Oudhoogduits een stam in -es > lamb : lembir (Wright OHD Primer, blz. 55). Streitberg 1895 blz. 211 par. 162 1.Die reinen s-stämme, onderaan: “Im Gotischen, z.T auch im Westgermanischen ist der neutrale Nom. auf –os durch –iz = idg. –es ersetzt worden,..”. Daar zien we hier bij Wright dus een mooi staaltje van terug. In plaats van de verwachte –az treedt –iz op en dus zien we een i-umlaut van de a in het meervoud.

      Paul J. Marcus

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s