Skip to content

Toren

8 juli 2010

Het woord toren is een goed voorbeeld van een leenwoord dat wat klank betreft goed in het Nederlands past. Waarom zouden wij dan toch een inheems evenwoord willen smeden? Wel, enerzijds omdat evenwoorden altijd een verrijking voor de taal zijn, anderzijds omdat er zo veel mogelijkheden zijn om voor toren een bruikbaar en sprekend evenwoord te smeden.

Het Nederlands heeft net als alle andere Germaanse talen toren via het Frans ontleend aan het Latijn, dat het op diens beurt heeft ontleend aan een onbekende taal uit het gebied rond de Middellandse Zee. Het Gotisch, een inmiddels uitgestorven Oost-Germaanse taal, had overigens kelikn, een ontlening van Gallisch celicnon ‘toren’. (Gallisch was de Keltische taal die vroeger in het huidige Frankrijk werd gesproken.) Dit Gallische woord celicnon komt van de Proto-Indo-Europese wortel *kelH- ‘uitsteken’, vanwaar o.a. ook Latijn culmen ‘top’ en columna ‘paal, zuil’, Middelnederlands holm ‘eiland, heuvel’, Nederlands hil ‘hoogte, heuvel’ en mogelijk ook hellen ‘schuin aflopen’. Wij zouden kunnen overwegen om bij deze wortel een nieuwe afleiding of samenstelling te maken.

Maar er zijn nog veel meer mogelijkheden. Gezien de eigenschappen van de toren zouden we voor een nieuw woord aansluiting kunnen zoeken bij verschillende woorden. Wat te denken bijvoorbeeld van rezen bij rijzen zoals leugen bij liegen? Of staam bij staan zoals bloem bij bloeien? Van alle bouwwerken is de toren het meest ‘staande’. Misschien dat u zelf iets kunt bedenken met deze woorden, of met woorden als lang, zuil, mast, hoog of angel (een afleiding van Oudgermaans *angan ‘punt, stekel’).

Of we graven dieper in de taal. Zo is er de Proto-Indo-Europese wortel * bher-, *bhor-, *bhr- ‘uitsteken; punt’, waarvan berm en borstel. We zouden hierbij de afleiding borm kunnen maken. Een voordeel is dat het woord wat klank betreft tussen borg ‘burcht’ en boom inzit. Een toren lijkt immers op een borg en een boom. Borm zou overigens ook een afleiding van de wortel van boren kunnen zijn, waardoor het beeld ontstaat van een bouwwerk dat zich de hemel in boort.

Andere belangwekkende Proto-Indo-Europese wortels zijn *uer- ‘verhoogde plek’ (vanwaar o.a. Latijn verruca ‘hoge steilte’ en Oudkerkslavisch vrĭchŭ ‘hoogte, top’) en *men- ‘uitsteken’ (vanwaar o.a. Oudnoords møna ‘omhoogsteken’, Wels mynydd ‘berg’ en Latijn mōns ‘berg’). Aan die laatste heeft J.R.R. Tolkien voor zijn eigen Elfse oertaal ongetwijfeld voorbeeld genomen: zie de wortel *mini- ‘uitsteken, alleenstaan’, vanwaar o.a. Sindarijn minas ‘toren’ (denk aan het welbekende Minas Tirith). Het Sindarijn heeft overigens ook nog barad ‘toren’, een samenstelling van *bar- ‘oprichten, redden’ en (mogelijk) *rat- ‘lopen’.

Fabian Valkenburg van de Bond tegen Leenwoorden heeft overigens nog gewezen op oude Nederlandse samenstellingen als wijghuis (van wijgen ‘strijden’) en bergvrede (vanwaar Frans belfort). Beiden betekenen ‘toren’. Maar in het Middelnederlands is een nog eenvoudiger woord te vinden: koer ‘uitkijktoren, wachttoren’. Dit is een afleiding van koeren ‘rondkijken, op de uitkijk staan, de wacht houden’. Eigenlijk komt dit woord uit de oostelijke dialecten. De klankwettige Nederlandse vormen zouden kuur en kuren zijn. Zo is ook boer een dialectale vorm naast buur, en schoer ‘regenbui’ naast een niet meer overgeleverd schuur (vergelijk de Engelse vorm shower). Om verwarring met de onverwante woorden kuur ‘ziektebehandeling’ en kuur ‘gril’ te voorkomen is het misschien beter om koer te verkiezen.

In het beste geval zouden we voor verschillende soorten torens verschillende woorden hebben. Het is alleen jammer dat het tijdperk van de toren inmiddels achter ons ligt, al kunnen veel wolkenkrabbers best als toren worden gezien.

Advertenties
9 reacties leave one →
  1. Lander permalink
    8 juli 2010 18:39

    Ik ben helemaal gewonnen voor het woord borm en nog meer voor het verband dat je met het werkwoord boren legt, erg goed gevonden.
    Samenstellingen zijn leuk maar weinig praktisch; vuurborm gaat een pak beter dan vuurwijghuis en van een samenstelling kun je ook minder gemakkelijk een werkwoord maken; uittorenen boven iets – uitbormen boven iets.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      10 juli 2010 13:29

      Inderdaad. Daarom poog ik altijd eerst een afleiding, en pas daarna een samenstelling.

      Al kun je tweevoudige samenstellingen zoals vuurwijghuis weer door enkelvoudige vervangen zoals lichthuis. (Vergelijk Engels light house.)

      Wat borm betreft: ik ben best blij met deze smeding; helemaal omdat ze spelenderwijs tot stand is gekomen, en dus zelvender 😉 is. Maar ik vind toren wat klankt betreft toch wel een heel mooi woord, dus ik zal niet zo snel iets anders gebruiken.

      Ik heb zelfs gepoogd een woord te bedenken dat uiteindelijk hetzelfde klinkt als toren. Er bestaat namelijk een oude Proto-Indo-Europese wortel *derḱ-, *dorḱ-, *drḱ- ‘kijken’, vanwaar (via Grieks) draak en Oudgermaans *turhtaz ‘helder, schitterend’ en *tarhjan ‘onderscheiden’. Bij deze wortel is ook een afleiding als *turhnaz mogelijk, vanwaar Westgermaans *torhan. In het Nederlands is een -h- op een dergelijke plaats stelselmatig verdwenen, en wordt de klinker ervoor gerekt, zodat we uiteindelijk Nederlands toren krijgen.

      Vergelijk voor een dergelijke afleiding Oudgermaans *furhnō (> Nederlands voorn) bij de Proto-Indo-Europese wortel *perḱ-, *porḱ-, *prḱ- ‘gespikkeld, bont’.

  2. 8 juli 2010 20:09

    Het lijkt er trouwens op dat schaarwacht oorspronkelijk schildwacht of patrouille betekende. Pas later kreeg het in het Frans de betekenis van uitkijktoren. Ook in het latere Nederlands betekende schaarwacht steeds patrouille, nooit toren. Dit woord moet ik dus terugtrekken als vervanging voor toren, al blijft het een mooi woord dat mogelijkheden biedt.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      10 juli 2010 13:33

      Bedankt, ik heb het bericht aangepast. Het blijft inderdaad een mooi woord.

  3. Olivier van Renswoude permalink*
    13 juli 2010 13:50

    Overigens is er nog het woord kaap ‘kijktoren, belvédère’. Zie ook de Middelnederlandse voorganger cape ‘baak, baken, sein, vuurtoren’. Het is een afleiding van het Middelnederlandse werkwoord capen ‘kijken, staren, turen, met aandacht naar iets kijken’.

    Cognaten van het werkwoord zijn Middelnederduits kapen, Oudhoogduits chapfēn en Middelhoogduits kapfen, met daarnaast Oudhoogduits chapf ‘plaats vanwaar men uitkijkt, uitkijk’ en Middelhoogduits kapf ‘id.’

    Ook Engels to keep is verwant. Opmerkelijk ook is de afleiding daarvan: keep ‘sterkste gedeelte van een vesting’.

    Bovenstaande woorden zijn trouwens niet verwant aan kaap ‘in zee uitstekende landpunt’ of kapen ‘overvallen en bemachtigen’.

  4. 13 juli 2010 22:50

    Nog een bastaardvorm bij “borm”: “borem”.
    Ik weet alleen niet of men in oude tijd aan een toren dacht als “de hemel in borend”. Toch even de “Discarded Image” goed doorlezen… 😉

    Overigens is “schoer” in het Twents (Nedersassies/Plattduuts) “skoer”.
    Het wordt gebruikt in “iemand een skoer deur de been’n gem’n” en “grommelskoer”.

    In de moderne tijd mogen de torens verdwijnen, in verhalen blijven de torens natuurlijk altijd en eeuwig fier overeind staan, al verworden zij soms tot reuren. 😉

  5. walter gauwloos permalink
    11 mei 2011 18:44

    Dag Olivier,
    ja ik ben mijn achterstand aan het ophalen. Hopelijk stoort het niet, maar ik ben echt begeesterd.
    Ik heb in het Ijslands ooit het woord GNAEFA gelezen voor toren.
    Waar komt dat vandaan ?

    • Olivier van Renswoude permalink*
      17 mei 2011 20:28

      Ik heb niet de nodige naslagwerken bij de hand, dus ik kan weinig zeggen over de etymologie, maar ik weet wel dat er in het Oudnoords het zwakke werkwoord gnæfa ‘(ergens boven) uitsteken’ bestond, alsook het bijvoeglijk naamwoord gnæfr ‘zich hoog bevindend’. Ik weet geen verwanten in andere Germaanse talen.

      Wellicht dat de letter g- in deze woorden een spoor is van het Oudgermaanse voorvoegsel ga- (> Nederlands ge-) , dat in het Oudnoords in de regel overal is afgesleten, maar in sommige woorden nog in deze korte vorm te vinden is.

      Maar al zij dat zo, dan komen we nog niet veel verder in de duiding van deze woorden.

  6. walter gauwloos permalink
    29 mei 2011 18:08

    Ik heb ook nog een woordje in het Engels ontdekt nl ‘STEEPLE’
    maar dat betekent meer toren(spits)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s