Skip to content

Ruïne

10 juli 2010

Op de lijst met leenwoorden waar lezer Lander evenwoorden voor zoekt staat ook ruïne. Dit schone woord is al dan niet via het Frans ontleend aan Latijn ruīna ‘het neervallen, het instorten (van een bouwwerk), de ondergang’, een afleiding van ruere ‘zich haasten, neerstorten, instorten’. Volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) is dat werkwoord van onzekere herkomst, maar mogelijk is het verwant aan een Germaans woord. Daarover straks meer.

Waar te beginnen voor een evenwoord? Zelf opperde Lander puinbouw. En er bestaat al zoiets als bouwval. Maar geen van beide heeft wat mij betreft dichterlijke kracht. Beter zou een woord zijn dat niet alleen op gebouwen van toepassing is, maar ook in meer abstracte zin te gebruiken is. Bovendien vermijd ik waar mogelijk ook samenstellingen; liever zou ik een afleiding hebben.

De eerste mogelijkheid die ik zag voor een ander woord voor ruïne was aansluiting bij vernielen ‘stukmaken, verwoesten’. Dit werkwoord is gevormd bij (in het) niel ‘voorover geworpen, op de grond geworpen’, van Oudgermaans *nihwela-, dat zoiets betekende als ‘laag, diep gelegen’. We zouden een ruïne een niel kunnen noemen. ‘Iets vernielen’ kan dan ook opgevat worden als ‘iets tot een niel/ruïne maken’, oftewel ‘iets ruïneren’.

Een tweede mogelijkheid ligt bij het Oudgermaanse werkwoord *hreusan ‘vallen’, vanwaar Oudengels hréosan en Oudhoogduits riosan. Een afleiding van de wortel daarvan was *(ga)hruzam, vanwaar Oudnoords hrör ‘lijk’ en Oudengels gehror ‘val, verval, dood’. Zo’n h- voor een medeklinker is in het Nederlands stelselmatig verdwenen; in onze taal zou het werkwoord riezen luiden en de afleiding (het) roor. Bij deze wortel zijn echter nog andere taalkundig verantwoorde afleidingen te maken, zoals *hruziz, oftewel reur. (Vergelijk keur bij kiezen.)

Een derde mogelijkheid voor een evenwoord van ruïne begint bij het Oudgermaanse bijvoeglijk naamwoord *reuriz, vanwaar Gotisch riurs ‘vergankelijk, sterfelijk, eindig’, Oudfries *riure ‘vergankelijk’ en Oudnoords rýrr ‘dun, arm’. Het is niet verwant aan het vorige woord, maar er bestaat wel een mogelijkheid dat het in de verte verwant is aan het voornoemde Latijn ruere (vanwaar ruïne). Hoe dan ook, *reuriz zou in het Nederlands tot ruur leiden, zoals *deuriz tot duur heeft geleid. Een taalkundig verantwoorde afleiding van dezelfde wortel zou *ruriz kunnen zijn, oftewel… reur.

Reur dus. Het is een groot voordeel dat het de lading van twee verschillende wortels heeft, dat van verval en van vergankelijkheid. Daarbij komt dat het woord enigszins lijkt op ruïne. Ook is de lange, gerekte klank op zijn plaats gezien de lange tijd die gemoeid gaat met de vorming van ruïnes. Met reuring ‘drukte’ heeft reur overigens niets te maken. Dat komt van een dialectale variant van roeren ‘bewegen’. Maar er is dus ook niel, dat als voordeel heeft dat het gemakkelijker te begrijpen en gebruiken is, aangezien iedereen vernielen kent. Daarom stel ik voor zowel reur als niel te gebruiken, met een licht betekenisonderscheid. Zo zou reur ‘verval, vervallen gebouw, ruïne’ kunnen betekenen, en niel ‘omverwerping, ruïne door verwoesting’.

Advertenties
2 reacties leave one →
  1. walter gauwloos permalink
    29 mei 2011 14:47

    Dag Olivier,
    Toen ik nog een ukje was, namen mijn ouders me mee naar de speeltuin.
    Ze waarschuwden me dat ik altijd moest oppassen voor de RIJS-AF.
    Het Antwerps dialectwoord voor ‘GLIJBAAN’.Ik vond dat er in dat
    dialectwoord een tegenstelling was nl. RIJZEN =opgaan, stijgen en
    AF=neerwaarts.Maar nu lees ik jouw woordjes RIOSAN (oudhd) en
    HREOSAN (oudengels) met de betekenis ‘VALLEN’. Ik denk dat het probleem is opgelost.RIJZEN betekent in het Antwerps ook glijden.
    Vallen kan in de loop der eeuwen zijn voortgewenteld tot glijden.
    Het is maar een veronderstelling.

Trackbacks

  1. Dustsceawung « Taaldacht

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s