Skip to content

Was Zwaaf de zwaze naam van de Germaan?

22 september 2010

Menig geleerde heeft al het hoofd gebroken over de herkomst van de naam Germanen. Het lijkt er op dat deze naam nooit met zekerheid zal worden geduid. Maar een verkenning van de mogelijke duidingen is op zichzelf al een boeiende onderneming.

In zijn bekende werk de Germania schrijft de Romeinse geschiedschrijver Publius Cornelius Tacitus:

(2. 3) But the term ‘Germania’, they say, is modern and recently applied, since those who first crossed over the Rhine and drove out the Gauls (and now are called the Tungri) were at that time called Germani. Thus the name of a tribe, and not of a people, gradually became dominant, with the result that they were all called Germani, at first by the conquered from the name of the conquerers because of fear, and then, once the name had been devised, also by the Germani themselves.

Het is goed mogelijk dat Germani domweg het meervoud is van Latijn germānus. Als zelfstandig naamwoord betekent dit ‘broer’ dan wel ‘halfbroer’. Als bijvoeglijk naamwoord kan het ‘vol, eigen, echt’ en ‘verwant, broederlijk’ en ook ‘waarachtig, werkelijk’ betekenen. Wat betekent dan de naam Germani? Aanvankelijk werden de Germanen onder de Kelten geschaard, maar na verloop van tijd werd er steeds uitdrukkelijker onderscheid gemaakt tussen de twee. Zijn de Germani domweg ‘verwanten (van de Kelten)’? Of zijn zij anders de ‘échte, oorspronkelijke (Kelten)’? Tacitus zegt bijvoorbeeld hoe de “Treveri and Nervii are quite eager to claim a Germanic origin, as though by this glorious bloodline they might distinguish themselves from the typically spiritless Gauls.” Mogelijk schrijft Tacitus over de periode waarin een oorspronkelijk ‘Keltogermaans blok’ onder andere door een groeiende taalkloof voorgoed is opgebroken in de Kelten zoals Galliërs en de ‘échte’ Kelten, dat wil zeggen Germanen.

Maar het is ook mogelijk dat Germani een vertaling is van een Germaanse naam. In zijn commentaar op de Germania schrijft J.B. Rives over de naam ‘Germani’ (1999, blz. 119):

A few scholars have revived Strabo’s explanation in more sophisticated forms, arguing that ‘Germani’ was the Latin translation of a word these peoples used of themselves. Collinder (1944) suggests that it was a rendering of the Germanic *sweboz (i.e. Suebi), meaning ‘of our kind, of the same blood’, while more recently, Pekkanen (1971) has proposed that the tribal name ‘Sciri’, meaning ‘the pure ones’ (in opposition to Bastarnae, ‘the bastards, those of mixed heritage’), was translated into Latin as ‘Germani’. These suggestions have also received severe criticisms, and it seems unlikely that there will ever be a solid concensus on the origin of the name.

De hierboven genoemde Suebi waren volgens Tacitus (en andere Romeinse en Griekse geschiedschrijvers) niet zo maar een enkele stam: “they occupy the greater part of Germania, divided among nations with names of their own, although all are called Suebi in common.” De Duitse streek Schwaben ontleent diens naam aan deze Suebi en de Oernoordse naam SwabaharjaR, in een vroeg vijfde eeuwse inscriptie in de -runesteen in Bohuslän (Zweden) bevat hetzelfde lid. Al is de naam Suebi gelatiniseerd, hij is in elk geval zonder twijfel Germaans. Rives schrijft hierover (blz. 282–3):

The Germanic *sweboz almost certainly derives from the reflexive pronoun *swe-, ‘oneself’, combined with the suffix -bo- (from the same root as English ‘be’); the original meaning must have been something like ‘those existing for themselves’. Its more precise sense is uncertain: some scholars, emphasizing its use as a common name for a number of tribes, suggested that it meant ‘those belonging to their own groups’, others took it to mean ‘those under their own authority, the free ones’, whereas Collinder (1944) suggested ‘of our kind, of the same blood’. More recently, Neumann (1992) has pointed out that it would be an appropriate name for groups that had detached themselves from a larger body in order to pursue their own goals, and Rübekeil (1992: 203–11) has argued that it means ‘the genuine ones’.

Rives geeft de Oudgermaanse reconstructie weer als *sweboz, maar een gebruikelijkere weergave is *swēbaz. Deze wortel *swē-/*swe- ligt waarschijnlijk ook ten grondslag aan Suiones, de (gelatiniseerde) naam van een voorname stam in Zweden. De namen Zweed en Zweden gaan dan ook op deze Suiones terug.

Maar deze wortel heeft nog meer afleidingen, zoals het Oudgermaanse bijvoeglijk naamwoord *swēsaz, vanwaar Oudsaksisch swās, Oudhoogduits swās, Oudengels swǽs, Oudfries swēs, Oudnoords sváss en Gotisch swēs; allemaal met een betekenis als ‘eigen, verwant, vertrouwd, lief’. Dit woord is los niet overgeleverd in het Nederlands, maar wel in de Middelnederlandse woorden geswaselijc ‘geheim’, swaselinc ‘zwager; schoonzoon’ en swasenede ‘schoonzuster; schoondochter’.

Andere Nederlandse woorden die waarschijnlijk ook van deze wortel zijn afgeleid zijn zuster (vergelijk Duits Schwester), zwager en Middelnederlands sweer ‘schoonvader’ en sweger ‘schoonmoeder’. Met uitzondering van zuster lijkt de grondbetekenis voor deze woorden ‘een aanverwant door huwelijk’.

Deze wortel *swē-/*swe- heeft dus een rijke verzameling afleidingen en samenstellingen. Het heeft geen zin om een betekenis aan deze wortel zelf te plakken. Alleen de woorden die er aan ontsproten zijn kunnen geduid worden. Daarbij zal enige duiding van Suebi (of het oorspronkelijke Oudgermaanse enkelvoud *swēbaz) nooit zonder twijfel zijn. Er moet ook nog eens rekening worden gehouden met de mogelijkheid dat die naam al in betekenis veranderd was tegen de tijd dat de Suebi als stammenverbond met de Romeinen in aanraking kwamen. Het is dan ook mogelijk dat het de oorspronkelijke naam was die de Oergermanen voor zichzelf hadden. Misschien moeten we het dan maar niet meer hebben over Germanen, maar over Zwaven.

Advertenties
51 reacties leave one →
  1. Dirk Herckenrath permalink
    22 september 2010 20:17

    Vermoedelijkis er ook enige relatie met het Frans:
    1.les germains = de broers en zusters
    2.van broers en zusters afstammend (bv. cousin germain: volle neef)

    • Olivier van Renswoude permalink*
      22 september 2010 20:58

      Ja, dat zijn naar ik meen de rechtstreekse afstammelingen van het Latijnse woord.

  2. 23 september 2010 07:57

    Zeg Olivier, kun je woorden als “zwaze” hierboven niet aanklikbaar maken, zodat ze schakelen naar een verklaring?. Dat zou zeer niftig zijn!. 😛

    • Olivier van Renswoude permalink*
      23 september 2010 12:29

      Nou, in de titel niet, want die woorden schakelen hoe dan ook naar het stuk zelf.

      Maar ik begrijp het niet helemaal; de verklaring staat toch gewoon in het stuk? Of bedoel je dat het fijn is voor mensen om de verklaring te kunnen lezen zonder het hele stuk te moeten lezen? Wat dat betreft zou ik wel een lijst met ‘afgestofte woorden’ kunnen beginnen.

      • 23 september 2010 12:51

        Nou, in de tekst dan. Het is wel duidelijk wat “zwaas” is…zo ongeveer, maar het is verder totaal onbekend. Je moet voorkomen dat mensen door de mome raths de borogrove niet meer zien en helemaal mimsy worden. 😉

      • 23 september 2010 12:55

        In de tekst komt “zwaze” ook niet meer voor. Wel waar je het van afleidt, maar dat is niet erg duidelijk. Een simpel stukje uitleg als “*swe-…waarmee de vorming van “zwaas” gemaakt kan worden” zou niet gek zijn.

        Je leest er gauw overheen als leek. 😉

      • Olivier van Renswoude permalink*
        23 september 2010 17:15

        Misschien, maar soms mag je best een verhaal peperen met wat mistige woorden. 🙂

    • Lander permalink
      24 september 2010 10:17

      Wat betekent niftig :p ?

      • Olivier van Renswoude permalink*
        24 september 2010 21:27

        Ik méén dit.

  3. 24 september 2010 23:03

    Juist!. Het is “handig”…”noppig”, zou Kweetal zeggen.

  4. Nathan F. Zwaaf permalink
    29 september 2010 23:01

    Beste heer Olivier,

    Mijn achternaam is Zwaaf. Het staat vast dat ik, en dus ook mijn voorouders, geen Germanen waren. Mijn beide ouders zijn joods en mijn grootouders ook. Zo kom ik rond 1760 en dan is er geen zicht meer in onze familiehistorie. De achternaam werd definitief volgens Keizerlijk decreet 20-7-1808. Dan mijn vraag: Kunt u een verklaring geven bij het onstaan van onze familienaam Zwaaf?

    • Olivier van Renswoude permalink*
      30 september 2010 00:07

      Waarde heer Zwaaf,

      Mijn vermoeden is dat u voorouders heeft die in de streek Schwaben woonden. Bij mijn weten zijn veel Joodse familienamen in Europa gebaseerd op namen van streken en steden. Families die verhuisden stelden zich aan anderen voor met verwijzing naar hun streek of stad van herkomst.

      Ik heb op het ogenblik geen betere bron dan Wikipedia, maar de voorbeelden daar zijn gemakkelijk te controleren en spreken voor zich. Zwaaf/Schwab staat er alleen niet bij. Ik denk overigens niet dat het een exclusief Joodse familienaam is.

      • Nathan F. Zwaaf permalink
        30 september 2010 10:37

        Dank voor uw snelle reactie.

        De streek Schwaben was ook bij ons een vermoedelijke verwijzing. Wel zijn alle families in Nederland, België en Amerika met de naam Zwaaf van joodse oorsprong. Zover door ons nagegaan.

      • Olivier van Renswoude permalink*
        30 september 2010 16:55

        Graag gedaan!

        Heeft u ook naar namen als Zwaving/Zwavink gekeken? Dat lijken mij in elk geval niet zo gauw Joodse namen, want niet herkomstnamen maar oude stamnamen die later tot adresnamen ‘fossiliseerden’.

  5. Olivier van Renswoude permalink*
    30 september 2010 16:56

    Ik was nog vergeten de plaatsnaam Zwavertshoek (Overijssel) te vermelden. De vroegste attestatie daarvan is Swafering, uit 1385. De betekenis is zo veel als ‘bij de lieden van Swafer’. Swafer is uiteindelijk dezelfde naam als de in het stuk genoemde Oudnoordse naam SwabaharjaR.

    • Nathan F. Zwaaf permalink
      30 september 2010 17:39

      De namen Zwaving en Zwavink hebben zover ik weet geen joodse oorsprong of achtergrond. Ik denk met u dat de naam Zwaaf inderdaad een verwijzing is naar de streek Schwabenland. Ook heeft onze familie heel kort de naam Zwaab gedragen (1812). Daarna weer Zwaaf.

      Het volgende heb ik gevonden:
      In het Amsterdam van de 17e eeuw wonen slechts enkele gezinnen die de
      naam Swaab gebruiken. In de 18e en 19e eeuw treffen we echter al zo’n 25
      onderscheiden families aan die de naam Swaab of een variant (Zwaaf) hierop gebruiken.
      Net als bij andere families waarvan de familienaam een aardrijkskundige
      oorsprong heeft, is er zelden sprake van verwantschap. Maar geheel
      uit te sluiten is dit natuurlijk niet.
      De naamdragers zijn afkomstig uit het gebied in Zuid-Duitsland, dat het
      oostelijke deel van Baden-Württemberg en een strook Beieren ten westen
      van de Lech omvat. Het gebied heet volgens het Meertens Instituut2 naar
      de Sueven, een zuidelijke Germaanse stam. Volgens datzelfde instituut
      treffen we de naam bij de volkstelling van 1947 vooral aan in Amsterdam.

      Onze familie komt ook hoofdzakelijk uit Amsterdam. Daarvoor uit de gebieden van oost-Europa en zuid -Europa. Onze familie behoort tot de zogenaamde Asjkenazische joden .

      Nogmaals dank voor het meedenken.

      • Olivier van Renswoude permalink*
        1 oktober 2010 12:21

        Geen dank; ik heb zelf ook weer wat geleerd, waarvoor dank.

  6. 1 oktober 2010 00:35

    Ooit las ik een ‘mistige’ verklaring van het woord Germaan, gebaseerd op een Keltisch woord voor brullen/krijsen/brabbelen. Germaan zou dan een Keltische variant van ‘barbaar’ zijn. De schrijver verwees hierbij naar een stam die ook in het Nederlandse woord ‘kermen’ zit. Geen idee of dit hout snijdt, maar het is wel een interessante uitleg. Veel volkeren kregen hun naam van hun buren (waaronder naar ik meen de Galliers, de Welshmen en de Walen).

    • Olivier van Renswoude permalink*
      1 oktober 2010 12:27

      Ja, men heeft gezocht Germani een Keltische herkomst te geven en de naam te verbinden met Oudiers gairm ‘schreeuw’ en gair ‘buurman’.

      Een hypothetische wortel is dan bijvoorbeeld *gher(e)m ‘een luid geluid’, met een uiteindelijke duiding van Germani als ‘mensen van de razende stromingen’, in verwijzing naar de rivieren waarlangs ze wonen.

      Maar dergelijke duidingen hebben zware taalkundige kritiek ontvangen.

  7. walter gauwloos permalink
    12 mei 2011 22:32

    Ongelooflijk, ik was in de waan dat het woord : ger-maan
    ‘man met de speer’ betekende.(een geer is een spits toelopend stuk
    grond,ontwikkeld uit de betekenis van spies,pijl)

    • Olivier van Renswoude permalink*
      17 mei 2011 20:36

      Ja, dat is een volledig achterhaalde doch hardnekkige verklaring van Germani. Dat woord voor ‘speer’ luidt vandaag de dag weliswaar geer, maar in het Oudgermaans in de tijd van Tacitus c.s. was dat nog *gaizaz.

      M.a.w.: had de naam werkelijk ‘mannen met speren’ betekend, dan hadden de Romeinen wel Gaisamanni opgeschreven in plaats van Germani.

  8. Hendrik M.E. de Swaaf permalink
    7 mei 2012 16:57

    We zijn nu een jaar verder en ik vind nu pas deze interessante discussie. Graag draag ik bij aan het achterhalen van de oorsprong van de naam. MIjn naam is Hendrik de Swaaf en bij genealogisch onderzoek naar mijn familie kwam ik ook op de naam Zwaaf. Helaas nog geen tijd gehad daarnaar verder te zoeken, maar die deur staat nu wel heel erg ver open. Ik ben ervan overtuigd dat er ergens een link moet zijn tussen Zwaaf en de Swaaf! Zelf stam ik af van een familie de Swaef, die voor de val van Antwerpen in 1585 voor de Spanjaarden vluchtte naar Middelburg in Zeeland. Vanaf dat moment kan ik mijn afstamming met documenten onderbouwen. Bij verder graven kwam ik op enkele generaties Ridders de Swaef die in Brussel rond 1200 een soort wethouder waren. Overigens zijn er in België vele families de Swaaf, de Swaef, Deswaaf, Deswaef en dan ook nog met dubbele f in alle mogelijke combinaties. In het kader van de opkomst van de Hervormde Kerk en met name de Nederduitsch Hervormde Kerk zijn er ook mensen met de naam de Swaef in Engeland terecht gekomen. Bij Cambridge ligt een plaatsje Swavesey dat zoiets betekent als Swaaf’s landingsplace. Ooit moet daar een Swaaf / Zwaaf aan land zijn gekomen. Ten slotte ontdekte ik bij opgravingen in Wall’s End bij het einde van Hadrians Wall vlakbij Newcastle de naam Suavis, die had meegeholpen bij het bouwen van de muur. Een van mijn eigen voorvaderen schreef zich in de Latijnse School -ik meen in Leiden- in als Suavis en zelf gebruik ik hem ook wel eens. Swaben, Sueven, het zou allemaal kunnen. Zelfs zijn er die de mogelijkheid openhouden dat Swaaf / Zwaaf / Swaef wellicht iets met Savoie te maken zou kunnen hebben. Ik ben zeer geïnteresseerd in alle visies op onze familienaam.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      7 mei 2012 18:25

      Geachte heer De Swaaf,

      Hartelijk dank voor uw bericht. Uw bijdrage is een waardevolle aanvulling.

      Het lijkt mij inderdaad hoogstwaarschijnlijk dat u uw naam te danken heeft aan voorouders afkomstig uit de Duitse streek Schwaben. De Middelnederlandse vorm van Schwaben was Swaven, en een bewoner van deze streek werd een Swaef dan wel Swave genoemd (later met een Z- gespeld). Vergelijk hoe de 13e eeuwse Zeeuwse schrijver Melis Stoke in zijn Rijmkroniek schreef “Hi, de hertoghe was van Zwaven” (Tweede Boek, regel 1011) en “Philips den Zwaef, keiser Heinrics broder” (Tweede Boek, regel 1223). Uw naam met S- heeft enkel een verouderde spelling.

      Zoals gezegd dankt de Duitse Streek Schwaben/Zwaven haar naam aan de *Suēbōz (in gelatiniseerde vorm overgeleverd als Suebi) een zeer talrijk Germaans volk in de Romeinse tijd dat uit meerdere stammen bestond. In eerste instantie was dit dus een strict etnische benaming, maar in de loop der eeuwen werd het meer een streeknaam. Mensen met een achternaam als de uwe hoeven dus niet noodzakelijkerwijs van de Schwaben/Zwaven/*Suēbōz  af te stammen, als is het wel waarschijnlijk. Tenzij u van Joodse komaf bent, zoals de heer Zwaaf hierboven.

      De gebruikelijke hedendaagse Nederlandse vorm van Schwaben/Zwaven, te weten Zwaben, is overigens een mengeling van de zuivere Hoogduitse vorm en de zuivere Nederlandse vorm.

      In de Engelse plaatsnaam Swavesey schuilt waarschijnlijk de Oudengelse voornaam Swǽf, ongetwijfeld vernoemd naar herkomst uit Schwaben/Zwaven. De Oudengelse benaming voor dat volk was Swǽfas.

      Bij de naam Suavis die is gevonden bij opgravingen in de Muur van Hadrianus vermoed ik dat deze eerder een bijnaam is naar het Latijnse woord suāvis ‘zoet’, in de verte verwant aan Nederlands zoet, doch niet aan Schwaben/Zwaven.

      Wat het verband met de Franse streek Savoie betreft, mogelijk dat mensen die uit die streek naar Nederland trokken een bijnaam als de Savoie o.i.d. introduceerden, die later werd aangepast aan de reeds bestaande bijnaam de Swaef. Maar dan speculeer ik enkel.

      • Hendrik de Swaaf permalink
        15 mei 2012 16:20

        Geachte heer van Renswoude,
        Hartelijk dank voor uw antwoord. Hoe meer ik duik in de achtergronden van mijn familienaam, des te meer ingangen ik ontdek. De taalkundige invalshoek is fascinerend. Uw bijdrage heeft mijn zoektocht weer meer gestroomlijnd. Nogmaals dank!
        Hendrik de Swaaf

  9. Klaas J Eigenhuis permalink
    15 mei 2012 16:00

    Rives schrijft hierover (blz. 282–3):

    The Germanic *sweboz almost certainly derives from the reflexive pronoun *swe-, ‘oneself’, combined with the suffix -bo- (from the same root as English ‘be’); the original meaning must have been something like ‘those existing for themselves’.

    Klópt dat nou wel ????? Ik bedoel alles wat er over het achtervoegsel -bo gezegd wordt?

    Als dit werkelijk nérgens op slaat, zouden we misschien tot de conclusie moeten komen, dat de -b van Schwab bij de wortel hoort.

    Misschien dat de vakman hier zijn licht eens op kan laten schijnen? Lijkt me voor een juiste begripsvorming niet verkeerd.

    Klaas J Eigenhuis

  10. Klaas J Eigenhuis permalink
    17 mei 2012 14:23

    >> combined with the suffix -bo- (from the same root as English ‘be’); <<
    Je kunt zelfs zonder kennis van de moderne PIE-grammatica al bedenken, dat dit (wat Rives beweert) niet kan kloppen.
    Klaas J Eigenhuis

  11. Paul J. Marcus permalink
    22 mei 2012 08:53

    De correcte vorm van het gereconstrueerde meervoud van Zwaab is m.i. * Swēbōz. De korte o komt in het Protogermaans niet voor. Die is samengevallen met de korte a. Het enkelvoud is dan *Swēbaz. Een Gotische vorm *Swēbōs ‘Zwaben’ wordt door Holthausen Gotisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg 1934, gereconstrueerd op basis van de attestatie van een Oudspaanse plaatsnaam Puerto de Sueve. De Gotische reconstructie geschiedde op grond van de uitgangen van de volgende overgeleverde Germaanse vormen: Oudijslands Sváfar, Oudengels Swáefe en Oudhoogduits Swāba. Het gaat kennelijk om een a-stam. Volgens Holthausen, 1934, is de naam afgeleid van een woord waarop Gotisch swēs ‘eigen, eigendom’ teruggaat.
    Het suffix –bo- zou volgens Rives teruggaan op de wortel van ‘to be’. Ik denk dat we * Swēbōz als volgt moeten analyseren: Swē-b-ōz. Het laatste suffix is het suffix van de eerste naamval meervoud van de a-stammen. De b lijkt het enige dat over is van de wortel van to be.
    In feite gebeurde dat ook in de Ndl. werkwoordsvorm ben en in de Duitse vormen bist, bin, waar de b- oorspronkelijk voor verbogen vormen van het werkwoord zijn werd gezet. Dat de Oudijslandse, Oudengelse en Oudhoogduitse vormen niet zouden wijzen op een herkomst uit samentrekking van de klinkers van be met de uitgang -ōz (de Oudhoogduitse en Oudengelse vormen wijzen immers op een gewone lange o in het Protogermaans en niet op een overlange ooo), is omstreden. Bovendien bestaat er een OHD n-stam Swābo, die wél op zo’n samentrekking zou wijzen. Het blijft volgens mij verdedigbaar dat Zwaab zijn –b dankt aan de wortel van het werkwoord to be.

    Paul J. Marcus

  12. Klaas J Eigenhuis permalink
    25 mei 2012 13:11

    Collinder (1944) suggests that it was a rendering of the Germanic*sweboz (i.e. Suebi), meaning ‘of our kind, of the same blood’, while more recently

    Collinders etymologie wordt dus niet meer aangehouden. Volkomen terecht. Al dat gezever over “zuiver volk” dan wel “bastaards” kan dus ook op de schroothoop.
    De Vries 1962 (2000) geeft in zijn AEW Oudnoords svafr ‘zwetser’. Zou een aardig ideetje kunnen opleveren in dezelfde richting als het benoeminsgsmotief voor Barbaar: volk dat een niet te begrijpen taal sprak (het klonk als “bar-bar-bar”). Naam dan gegeven door Germanen die de andere niet verstonden (zoals wij nu de Friezen niet verstaan). Of misschien ook wel: volk dat gezellig met elkaar praatte bij het avondlijke kampvuur.
    De Vries 1962 maakt ook melding van een naam voor één enkele persoon met deze eigenschap(pen): Oudnoords Sváfarr. Hij brengt dit niet met svafr in verband, denk ik, omdat de eerste a in de persoonsnaam lang is en in die van svafr kort. Maar dat is geen probleem meer sinds we meer van die oude ablauts weten! (Zie bijv. OFED p.xvi]

    De Vries brengt Sváfarr in verbinding met Oudslavisch svoboda ‘vrijheid’. Ik las daar e.e.a. over na in Vasmer, denk dat die verbinding niet klopt.

    Klaas J Eigenhuis 120525

    • Olivier van Renswoude permalink*
      25 mei 2012 15:59

      Waar staat dat Collinders duiding niet meer wordt aangehouden? Rives schrijft enkel dat náást Collinders duiding “more recently, Pekkanen (1971) has proposed that the tribal name ‘Sciri’, meaning ‘the pure ones’ (in opposition to Bastarnae, ‘the bastards, those of mixed heritage’), was translated into Latin as ‘Germani’.”

      Het lijkt er dus nog steeds op dat de Sciri de ‘zuiveren’ zijn en de Bastarnae de ‘bastaarden, gemengden’.

      Overigens is een verband tussen *Swēbōz en Oudslavisch svoboda ‘vrijheid’ wat betekenis betreft niet onaannemelijk. Zie bijvoorbeeld het betekenisveld van *frijjaz (Nederlands vrij) en afleidingen. Oorspronkelijk lijkt dat ‘(iemands) eigen’ te hebben betekend (vlg. Oudengels fréobróðor ‘eigen broer’), en van daaruit ‘zijn eigen, zelf-beschikkend’. Green (2002) heeft daar het nodige over geschreven in Language and History in the Early Germanic World.

  13. Klaas J Eigenhuis permalink
    26 mei 2012 14:43

    Overigens is een verband tussen *Swēbōz en Oudslavisch svoboda ‘vrijheid’ wat betekenis betreft niet onaannemelijk. schrijft Olivbier.
    Maar we moeten natuurlijk ook (misschien zelfs wel juist) naar de vorm kijken. Welke reco stel je voor ?
    Klaas J Eigenhuis
    Overigens, ik kreeg je “antwoord” niet door! Gelukkie dat ik dit nog zág.

  14. 26 mei 2012 19:09

    “Hij brengt dit niet met svafr in verband, denk ik, omdat de eerste a in de persoonsnaam lang is en in die van svafr kort.” (Eigenhuis 25 mei 2012, 13:11).
    Ook in Sváfar ‘Zwaben’ is de eerste a een lange klinker net als in de andere Oudgermaanse vormen van dit woord, terwijl die in svafr ‘kletskous’ kort moet zijn. Het is dus niet erg waarschijnlijk dat svafr verwant is met Sváfar. Bovendien is het ook niet erg waarschijnlijk dat de leden van andere Germaanse stammen rond 50 voor Christus de Suebi niet konden verstaan. De voorgestelde barbaar-verklaring lijkt me daarom geen optie.

    Paul J. Marcus

  15. 27 mei 2012 09:44

    “De Vries brengt Sváfarr in verbinding met Oudslavisch svoboda ‘vrijheid’. Ik las daar e.e.a. over na in Vasmer, denk dat die verbinding niet klopt.” (Eigenhuis, 25 mei 2012, 13:11)

    Boutkan & Siebinga noemen s.v. sa in hun Old-Frisian Etymological Dictionary, 2005 (OFED) Gotisch swes en cognaten, Got. sibja en cognaten enzovoort. Al deze woorden zijn aan ‘zo’ verwant. Ze zijn volgens OFED onbetwist PIE. “Zwaben” staat er niet bij. Maar ik kwam op het idee om OFED te raadplegen nadat ik in Vasmer got. sibja had gevonden onder “further etymology” s.v. svobóda. Vasmer is gewoon on-line te gebruiken. Een paar regels boven “sibja” trof ik Skr. (dr.ind. in cyrillische letters, ik gok oud-indisch) sabhā, en een paar regels verder naarboven in cyrillisch de afkorting “d.-v.-n.”. Omdat het daarop volgende woord in Romeinse letters “Swâba” luidt, gok ik dat d.-v.-n. iets van Oudhoogduits betekent. “Swâba” wordt gevolgd door de Russische vertaling van dat woord “Sjwabija” en de latijnse vorm Suēbi. Dat wekt bij mij het vermoeden dat Vasmer “svobóda” met onze woorden “Zwaben” en “sibbe” in verband brengt.
    Bij “Near etymology” valt me de nevenvorm “slobóda” op. Zou Milosevic “Zwaab” als voornaam hebben gehad?

    Paul J. Marcus

  16. Klaas J Eigenhuis permalink
    27 mei 2012 12:24

    Vasmer (on line) legt in de eerste plaats heel weinig uit. Wat ik er gehoopt had te zullen vinden, is, hoe het zat met het laatste deel van het woord: was dit -boda of was dit -b-oda (inderdaad, ook kijkend naar slobodá ‘voorstadje’; níet vergelijken met de woorden waarvoor de zgn. polnoglasie geldt (vgl. Beekes 1995 p.152; die hebben nl. een sonant (l of r) op de plaats waar swobóda een b heeft).
    Vasmer verbindt in positieve zin (opletten: soms ontkent Vasmer juiist een verbinding met genoemde woorden! woord voor woord vertalen!) met Oudhoogduits Swâba én met Oudpruisisch subs ‘zelf; (in) eigen (persoon)’ :ORIGIN: Праслав. *sveboda, svěboda “свобода” связано с цслав. свобьство, собьство “реrsоnа”, где *svobь от svojь (см. свой), т. е. “положение свободного, своего члена рода”, далее сюда же др.-прусск. subs “сам, собственный”, вин. ед. subban, д.-в.-н. Swâbа “Швабия”, лат. Suēbī; см. Сольмсен, Unters. gr. Lautl. 200 и сл.;

    Nu weten we ook meteen waar we in Beekes moeten kijken! Op p.210. En daar staat ook een antwoord op de door mij aan Olivier gestelde vraag en een bevestiging van een bewering die ik eerder deed.
    Klaas J Eigenhuis

    • 27 mei 2012 21:18

      Ik weet niet op welke bewering je precies doelt bij de verwijzing naar blz. 210 van Beekes 1995. De IE voorganger van het Latijnse woord sibi *sebhei, lijkt me geschikt om een deel van de reconstructie van het woord “sibbe” te leveren. Voor Zwaab mis ik de lange klinker in de reconstructies.

      Paul J. Marcus

  17. Klaas J Eigenhuis permalink
    27 mei 2012 12:50

    O ja, Paul.

    Heel goed dat je OFED 2005 raadpleegt. Ik weet dat jij dat kritisch doet.
    Lees ook eens op p.66 i.v. buwa ‘to build, to found’ en dan vervolgens i.v. bam (waarnaar men verwijst) op p.32. Je ziet daar ook Oudfries bim, bem beieren, de koster lust geen eieren, en dat betekent: ‘(I) am, (ich) bin’. Dat leuke werkwoord you know, waarvan soms alléén nog maar de b- overblijft (in Zwaa-b- bijvoorbeeld). Dat heeft volgens Boutkan en Siebinga “No certain IE etymology”. Daar hoef je het vervolgens niet mee eens te zijn natuurlijk 😉 Maar het kan wel eens handig zijn, als je er met de PIE-grammatica niet helemaal uitkomt.

    Klaas J Eigenhuis

    • 27 mei 2012 20:46

      Nee Klaas, hier begrijp je de tekst van OFED verkeerd: buwa is vlgs. OFED blz. 66 een Proto-Indo-Europees woord. Het woord bām ‘boom’, mod. Fries ‘beam’ (blz. 32), is een woord waarnaar OFED s.v. buwa verwijst, omdat het woord bām wel met de wortel van buwa in verband wordt gebracht, nl. vanuit de betekenis ‘groeien’ die de wortel van buwa zou hebben. Het woord bām heeft een onzekere PIE etymologie volgens OFED. Maar de woorden bim etc. ‘(ik) ben’ staan niet in verband met het onzekere bām, edoch met de als PIE beschouwde wortel van buwa. (OFED = Old Frisian Etymological Dictionary, van Boutkan & Siebinga, 2005). Die enkele b- van ben wordt door Boutkan & Siebinga dus wel degelijk als PIE beschouwd.

      Paul J. Marcus

  18. Klaas J Eigenhuis permalink
    27 mei 2012 12:57

    Hij brengt dit niet met svafr in verband, denk ik, omdat de eerste a in de persoonsnaam lang is en in die van svafr kort. Maar dat is geen probleem meer sinds we meer van die oude ablauts weten! (Zie bijv. OFED p.xvi]
    Toch nog maar even …..
    Klaas

    • 27 mei 2012 16:40

      Dat de a lang is in Sváfarr en kort in svafr zou geen probleem zijn sinds we meer weten van die “oude ablauts” zo doet de heer Eigenhuis ons weten. Het probleem is, dat die oude ablauts geen ablaut zijn, blijkens hetgeen Boutkan in de voetnoot 13 op blz. xvi. zelf zegt:”..Beekes observes that short vowels occur before consonant clusters (e.g. *-pt-) and long vowels before a single consonant.” Vlak achter de passage waarnaar de voetnoot verwijst, de passage waarin de lengtewisseling korte a / lange aa wordt vermeld, staat duidelijk: “so vowel length seems to be variable, which may have meant that ‘European’ had no opposition in vowel length;..” (Boutkan et al. 2005). De lange aa en de korte a zijn in die vermeende substraattaal dus allofonen. Dan is er geen sprake van ablaut, maar van een klankwettige klinkerverandering. Kroonen (2011) heeft overigens overtuigend aangetoond, dat deze ablaut net als een aantal andere substraat-sjibbolets op een misverstand berust.
      Bij de vermeende klinkerwisseling tussen Sváfarr en svafr gaat het bij oppervlakkige beschouwing inderdaad om een lange a voor een enkele medeklinker -f- tegenover een korte a bij de cluster -fr-. De cluster -fr is echter een laat-Oudnoordse ontwikkeling uit het -az van de a-stammen. Als het woord svafr inderdaad al zo oud is als het Oernoords. Het is namelijk goed mogelijk dat het woord svafr pas zo laat optreedt dat het nooit die stamklinker -a- na de -f- heeft gehad. We zien iets dergelijks in de taal van de Faer Oer, waar falki de uitgang -ur heeft gekregen: falkur. De korte a in svafr is dus niet toe te schrijven aan de positie van de korte a voor een medeklinkercluster en voldoet daarmee niet aan de voorwaarden voor de vermeende “Europese ablaut”.
      Een verband tussen Sváfarr en svafr is dus niet te leggen.

      Paul J. Marcus

  19. Klaas J Eigenhuis permalink
    27 mei 2012 13:06

    >> Bovendien is het ook niet erg waarschijnlijk dat de leden van andere Germaanse stammen rond 50 voor Christus de Suebi niet konden verstaan. De voorgestelde barbaar-verklaring lijkt me daarom geen optie.<< Dat lijkt Paul dus zo.
    Ik heb – uiteraard – ook vaak genoeg gelezen, dat de Germaanse dialecten vroeger dichter bij elkaar gelegen zouden hebben dan nú. Maar ja, eigenwijs als ik nu eenmaal ben …
    Zou het zo kunnen zijn, dat het idéé van het dichter bij elkaar liggen van de dialecten vróeger ingegeven was door het schriftbeeld? Het gereconstrueerde schriftbeeld zelfs?
    Dan zou het toch nog wel eens zo kunnen zijn, dat ver van elkaar wonende stammen (en ik denk, dat die Germanen" bijzonder lang al rondliepen hier! menig stammetje is in die lange lange tijd frequent van plaatsje gewisseld) toch wel enige moeite hadden om elkaar te begrijpen. Bedenk, dat slechts een héél klein beetje anders praten misschien ook al de spotlust kan hebben opgewekt, wat dan natuurlijk in "zwetser" al tot uitdrukking kan komen.
    Klaas J Eigenhuis

    • 27 mei 2012 18:03

      Schriftbeeld? 50 voor Christus? De eerste runeninscripties zijn al gauw twee eeuwen jonger. En die wijzen nog niet op een divergentie van de dialecten. Sterker nog, na de afsplitsing van het Gotisch hebben de Noordgermaanse en Westgermaanse dialecten nog een paar eeuwen een gezamenlijke evolutie doorgemaakt. De rest van het verhaal over de zwetser is louter speculatie die niet op enig feit is gebaseerd.

      Paul J. Marcus

  20. Klaas J Eigenhuis permalink
    28 mei 2012 22:25

    Inderdaad: Daarom: Het gereconstrueerde schriftbeeld zelfs!
    Klaas

  21. Klaas J Eigenhuis permalink
    28 mei 2012 22:44

    Paul, je stelde dat er een probleem was ten aanzien eventuele verwantschap vanwege de korte versus de lange a:
    >> Ook in Sváfar ‘Zwaben’ is de eerste a een lange klinker net als in de andere Oudgermaanse vormen van dit woord, terwijl die in svafr ‘kletskous’ kort moet zijn. Het is dus niet erg waarschijnlijk dat svafr verwant is met Sváfar. << [citaat uit Paul Marcus]
    Dát probleem ís er dus niet! Althans, het hoeft er niet te zijn. Hoe je het verband tussen lange aa en korte a in het substraat verder ook noemen wilt. (je stelt het hier trouwens nog opvallend "mild", ("dus het is niet erg waarschijnlijk"- klinkt bijna als een tegemoettreding ;-))
    Ik zag in Van Beckum nog D Schwabbelei 'gebabbel'. Alweer: die korte a tegenover de lange in Schwabe ís er dus, wanneer ie ook ontstaan moge zijn.
    Leuk hè. – Maar wat me alweer van je tegenvalt: je stelt je het liefst pal tégen mijn ideeen op; méédenken is er minder bij. We verzeilen dan al snel weer in een felle discussie, en ik wou ruzie maar liever vermijden op dit forum. Dat stellen de lezers helemaal niet op prijs, man!
    Klaas J Eigenhuis

  22. 31 mei 2012 12:08

    Beste Klaas,

    “D Schwabbelei ‘gebabbel’. Alweer: die korte a tegenover de lange in Schwabe ís er dus, wanneer ie ook ontstaan moge zijn.” (Eigenhuis, 28 mei 2012, 22:44)
    Ja, die korte a is er inderdaad in het ene woord tegenover een lange aa in het andere. Echter, wat hebben die woorden met elkaar te maken? Dat maak je nergens duidelijk. Bovendien gaat het wederom om een jong woord Schwabbelei, dat je gebruikt om een veel oudere naam Suebi/Zwaaf van een betekenis te voorzien. Of je de klinkerwisseling a : aa nu ablaut noemt of niet, zij is geen indicatie voor een voor-Indo-Europees substraat.
    Een enquete over hetgeen de lezer van Taaldacht al dan niet op prijs stelt, is mij ontgaan. Mij is in ieder geval daaromtrent niets gevraagd. Maar ruzie? Ik noem het een gedachtenwisseling.

    Paul J. Marcus

  23. Klaas J Eigenhuis permalink
    7 juni 2012 14:23

    Bovendien gaat het wederom om een jong woord Schwabbelei, (cit.)

    Van wanneer ís dat woord ? Hoe oud is on svafr ?

  24. 7 juni 2012 19:15

    Van het woord Schwabbelei is geen attestatie te vinden die een vermelding in het Oudhoogduitse woordenboek van Koebler rechtvaardigt en ook in Lexers Middelhoogduitse woordenboek komt het niet voor, echter wel in de Nieuwhoogduitse woordenboeken van Grimm en van Adelung. Beiden gaan uit van een klankschilderende of onomatopoetische vorming voor het geklots van vloeistof. Daarmee lijkt me een verband met Zwaaf afdoende verworpen.
    Svafr vind ik wel in Koebler Altnordisches Wb., vervelend genoeg sine dato. In Cleasby & Vigfusson en in de Oudnoordse en Oudzweedse grammatica’s van Noreen komt svafr niet voor. Er is een attestatie van de naam Svafrthorinn in een zeventiende-eeuws Poezie-Eddahandschrift. C&V hadden een diep wantrouwen jegens jonge attestaties van schijnbaar oude woorden en namen geen woorden op die ze onzuiver, d.w.z. niet echt Oudnoors/Oudijslands, achtten.
    Beide woorden zijn dus niet oud. En daarmee al gauw meer dan anderhalf millennium jonger dan Suebi. Het is uiteraard mogelijk, dat Klaas Eigenhuis achter veel oudere bewijsplaatsen is gekomen van deze woorden. Bij hem ligt de bewijslast als hij beweert, dat ze zo oud zijn, dat ze zijn theorie ondersteunen. Dus voor de draad ermee!

    Paul J. Marcus

  25. Klaas J Eigenhuis permalink
    11 juni 2012 16:52

    Dat klankschilderend wordt nogal eens, ook door jou, geïnterpreteerd als “vrij jong”. Dat is niet terecht. Klankschildering is al zo oud als de taal zelve.
    Klaas J Eigenhuis

  26. Paul J. Marcus permalink
    11 juni 2012 18:20

    Nee, dat is onjuist. Ik interpreteer klankschilderende woorden niet automatisch als vrij jong. Ik interpreteer een woord als vrij jong als er geen oude attestaties van zijn.

    Paul J. Marcus

  27. 5 juli 2013 14:49

    Vooropgesteld dat ik niet gehinderd ben door enige kennis van zaken; Uit andere artikels op deze site blijkt dat namen die beginnen met ‘Ger-‘ iets met speren te maken hebben (Gerhard, Gerrit) en ‘man’ of ‘guman’ zoveel betekent als mens (of gewoon man).
    Ligt het dan niet voor de hand dat ‘Germanen’ gewoon mannen met speren waren? Of zie ik nu iets over het hoofd…?

  28. Jeroen permalink
    7 juli 2013 22:28

    Het woord “Ger” of “Gér” was, als ik mij goed herinner het Oudnoors en/of Oudgermaans voor speer, daarentegen zijn er ook bronnen die zeggen dat het van het Oudgallisch af komt waar het weer iets als Broer of Buur heten.

  29. Hans van Tol permalink
    26 oktober 2014 16:58

    Waarom in hemelsnaam Tacitus in het engels geciteerd ? Zeker heeft hij nooit een woord engels geschreven of gesproken. Haal liever zijn woorden aan in de taal waarin hij schreef, latijn, of in een goede nederlandse vertaling.
    Hans.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s