Skip to content

Denemarken en andere marken

9 april 2014

dannebrogDe Denen zelf noemen hun land Danmark. De Engelsen noemen het Denmark en de Duitsers Dänemark. Waarom spreken wij dan van Denemarken? Hebben wij er soms een meervoud van gemaakt? Of komt het misschien door voorbeeld aan de nabuurnamen Noorwegen en Zweden? Die vraag wierp Gaston Dorren onlangs op.

Het antwoord is dat Denemarken eigenlijk de derde naamval is van Denemarke, een vrouwelijke naam. Aangezien deze naam veelal in de derde naamval werd gebruikt, in vaste verbindingen als te Denemarken en van Denemarken, is hij als het ware versteend met die uitgang. Hadden wij echter vastgehouden aan de eerste naamvalsvorm Denemarke, dan zou de -e te zijner tijd wel zijn afgesleten en zouden wij thans van Denemark spreken, vergelijkbaar met Deens Danmark, Engels Denmark en Duits Dänemark.

Met de Duitse vorm is ook iets aan de hand. Want we zouden eigenlijk Tänemark verwachten, zoals Tag tegenover Deens en Nederlands dag. In het Middelhoogduits vinden we dan ook nog de vormen Tenemarke en Tenmarc. In dit geval is het onder invloed van de Deense en/of Nederduitse vormen uiteindelijk toch Dänemark geworden.

Maar wat betekent de naam? Wel, Denemarken, of dus eigenlijk Denemark, is letterlijk de ‘mark der Denen’. Een mark, voorheen marke, is een grensgebied en woongebied. Het woord stamt uit het Oudgermaans en is waarschijnlijk verwant aan merk ‘teken, onderscheiding (o.a. ter afbakening)’ en diens weerga Engels mark. Vergelijk ook de Nederlandse afleiding merken.

In de betekenis ‘grens, grensgebied, woongebied’ is mark in elk geval in alle Germaanse talen overgeleverd. In de Lage Landen vinden we het woord nog in plaatsnamen als Markelo ‘grensbos’ en oude persoonsnamen als Markward ‘grenshoeder’. In Duitsland heet een oud grensgebied tussen Germanen en Slaven de Altmark. En toen grote groepen Germanen (in dit geval vooral Angelen en Saksen) zich voor het begin van de Middeleeuwen vestigden in Brittannië, heetten zij die het dichtst bij de Wéalas (de Waalse inboorlingen) woonden de Myrce ‘grensbewoners’, een afleiding van Oudengels mearc ‘grensgebied’, de weerga van Nederlands mark. Myrce leeft overigens nog in gelatiniseerde vorm voort als Mercia.

Een bekende Engelsman die in die streek opgroeide was J.R.R. Tolkien. In The Lord of the Rings en andere boeken verhaalt hij onder andere van de Rohirrim, een heldhaftig, bereden volk dat veel weg heeft van de oude Germanen en dan met name de Angelsaksen van Brittannië. Tolkien geeft hun taal weer met het Oudengels dat in Myrce werd gesproken. En Rohan, de streek waarin zij wonen, heet ook wel de Riddermark. Of in het kort: de Mark.

(Met dit in het achterhoofd stelde ik enige tijd geleden Saksemarken (dan wel Saksenmarken) voor als een van de mogelijke namen voor een gebeurlijk Saksisch landsdeel.)

Advertenties
6 reacties leave one →
  1. 9 april 2014 08:42

    Dank voor deze verklaring, die ik wel overwogen, maar meteen verworpen had. Ik meende, op grond van het Duits, dat vrouwelijke woorden in de derde naamval niet op -en plachten uit te gaan.
    Het woord ‘weg’, in Noorweg(en), is mannelijk. Geldt daar desondanks dezelfde verklaring? Ik zou denken van niet, maar mijn kennis van de oude Nederlandse naamval is dus uiterst wankel.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      9 april 2014 10:25

      Wel, reeds in het Oudnederlands zijn de vrouwelijke ō-stammen en n-stammen samengevallen. Oudnederlands marka, eigenlijk een ō-stam, werd Middelnederlands marke en aldus vervoegd zoals wonde. In het Oudsaksisch en Oudhoogduits gebeurde deze samenval in mindere mate.

      Overigens heb ik nagelaten in het oorspronkelijke stuk duidelijk onderscheid te maken tussen vrouwelijk mark, marke ‘grens, grensgebied, woongebied’ en onzijdig merk ‘teken, onderscheiding’ (ouder mark, beantwoordend aan Engels mark). De twee woorden zijn wel waarschijnlijk verwant. Bij dezen alsnog.

      Wat Noorwegen betreft ben ik nog een antwoord verschuldigd.

  2. Fedor Steeman permalink
    9 april 2014 10:23

    Een ander leuk detail wat betreft Denemarken (waar ik 15 jaar woon) is dat het lid “Dene-“, of althans de volksnaam “Denen” mogelijk een vergelijkbare betekenis heeft als “Nederland(er/en)”. Er is namelijk wat voor te zeggen dat het oorspronkelijk een aanduiding was voor “laaglandbewoner” en bv. verband kan houden met het Engelse “den”, een (holle) woonplaats van een dier. Dit kan kloppen aangezien de Denen oorspronkelijk de lagere landen in zuidelijk Zweden bewoonden.

  3. Bas permalink
    9 april 2014 19:57

    Ik moest gelijk denken aan het plaatsje/eiland Marken. Ik dacht altijd dat het iets met eiland te maken heeft, omdat zowel Marken als Denenmarken nogal eilanderig zijn. Maar misschien is dit inderdaad meer een ‘woongebied’ ten midden van al het water.

    Los van alle marken vroeg ik me ook nog af hoe het zit met Nederland. Dit is in het buitenland vaak als meervoud aangeduid. Zo hebben we: Engels ‘the Netherlands’, Frans: ‘les pays bas’ en Duits ‘die Niederlande’. Maar misschien heeft dit meer met de historie van ons land te maken dan met taal.

  4. 22 april 2017 09:27

    Veel plaatsnamen staan in de derde naamval meervoud. Vandaar de uitgang -en. Zo heette het Drentse dorp Dalen in het Oudsaksich Dalon, waarbij de uitgang -on een derde naamval meervoud was. In het Oudengels was de uitgang van de derde naamval meervoud -um. Vandaar de vele plaatsnamen in ons land die op -um eindigen?

    • Olivier van Renswoude permalink*
      22 april 2017 09:34

      De -um van (veelal noordelijke) plaatsnamen is meestal een verbastering van Westgermaans *haim ‘thuis, woonplaats’ (de voorloper van o.a. Nederlands heem, Fries hiem, Duits Heim en Engels home).

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s