Skip to content

Verborgen onder water, verborgen onder de grond

22 juli 2015

dogel

Toen Alarik, koning der Wisigoten, in 410 na Christus stierf tijdens zijn veldtocht, verlegden zijn mannen de loop van een stroom en lieten zij hun gevangenen in diens bedding een graf graven. Aldaar werd Alarik met veel eer en schatten te aarde besteld. Nadien werd de stroom hersteld en de delvers gedood, opdat het rustoord van hun heer geheim zou blijven. Zo werd anderhalve eeuw later verhaald door Jordanes, een Romein die zelf ook van Gotische afkomst was. Hij voegde toe dat een uitvaart als deze naar het gebruik van hun volk was. Wie weet wat er allemaal nog meer verstopt ligt onder de wateren van Middenaarde.

De bodem lonkt! Vooral voor kinderen, die door hun geringe lengte dichter bij de grond staan en de wereld nog als betoverd ervaren. Zo was het althans in mijn jeugd toen ik door de bossen van Drenthe draafde en mij afvroeg wat er zoal school in diepe holen, bij grote stenen, tussen oude wortels en onder het groene mos dat de bodem zo mooi bekleedde. Ik waande ik mij in het rijk van aardmannetjes en fluisterend wild en al dat verborgen was in de aarde.

Het deed mij dan ook deugd toen ik jaren later stokoude woorden ontdekte die zulks benoemden. Oudgermaans *daugalaz en *dauganaz betekenden ‘onder gelegen, verborgen in de grond of het water, in het donker’ en vandaar dus ‘geheim, heimelijk’. Het eerste woord kwam in de dochtertalen voor als Oudsaksisch dôgal, Oudhoogduits tougal, Oudfries dágol en Oudengels déagol. Dat laatste woord vinden we ook in The Lord of the Rings van J.R.R. Tolkien, want Déagol heet de hobbit die op de bodem van een beek een ring vindt die uiteindelijk zeer belangrijk blijkt.

De naam van zijn metgezel is Sméagol, een woord dat Tolkien zelf had bedacht, afgeleid van Oudengels smúgan ‘kruipen, sluipen’ (verleden tijd sméag) en verwant aan o.a. Nederlands smuiger, smiecht en smokkelen, maar ook Smaug, de Oudnoordse naam van de draak in het voorgaande boek The Hobbit. Tolkien was hoogleraar Oudengels en koos de namen van al zijn personages heel zorgvuldig – allen betekenen daadwerkelijk wat.

De woorden *daugalaz en *dauganaz komen daarentegen van een wortel met een betekenis ‘óndergaan’. Hierbij horen ook *daugjanan ‘ondergáán, verdragen’ (Nederlands gedogen ‘dulden’), *dūkanan ‘óndergaan’ (Nederlands duiken) en *duk(k)ōnan ‘óndergaan’ (Middelnederlands ducken ‘duiken, bukken’, Nederlands doken ‘verbergen’). Er zijn meer woorden met deze wortel te verbinden, waarover u zich zult verbazen wellicht, maar daarover een andere keer meer.

Wees op uw hoede, als u te woude bent, voor al wat dogel is!

Beeld
Genomen door Gido. Enige rechten voorbehouden.

Verwijzingen

INL, Middelnederlandsch Woordenboek (webuitgave)

INL, Woordenboek der Nederlandsche Taal (webuitgave)

Köbler, G., Germanisches Wörterbuch, 5. Auflage (2014)

Kroonen, G., Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden, 2013)

Advertenties
3 reacties leave one →
  1. Luc Vanbrabant permalink
    10 augustus 2015 15:58

    ‘Duiken’ in de AN-betekenissen bestaan bij ons ook, maar er is meer, zeker als dat met ‘geheim’ heeft te maken. Duiken in West-Vlaanderen is nog springlevend in de betekenis van ‘verbergen’. Op school speelden we vroeger ‘katje duik’ (verstoppertje). Daarvoor moest men zich ‘verduiken’ (verstoppen). Ook onderduiken zal daar wel mee te maken hebben. Iemand ‘in de duik’ bezoeken betekende dat je dat ‘in het geheim’ deed.
    Een ‘duiker’ is dan weer een verdoken riool of gewelfde gang onder een weg (ook als sifon onder een kanaal) om water door te laten.
    Soms duikenekken (met de nek buigen) of duikhoofden (met het hoofd tussen de schouders zakken) we. Een duikenekker (waterduivel) moest ons als kind bang maken van het water, samen met ‘kalle met de haak’.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      10 augustus 2015 16:20

      Bedankt voor de prachtige aanvulling, Luc!

      Aan duikenekken beantwoorden Drents doeknakken en het voltooid deelwoord doeknakt. Zie ook Gronings doeknekkend en doeknekt.

      n Kou houst doeknekt in t gruinlaand zong de Groninger zanger Ede Staal (spreek uit Stoal):

Trackbacks

  1. De herkomst van dog | Taaldacht

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s