Een woerd in het water

Terwijl zijn gade goed beschut is met haar bruin-en-vaal gevlekte veren heeft mijnheer eend een werkelijk stralend groene bol op zijn lichte romp. We zijn aan hem gewend, maar eerlijk gezegd kan hij zich meten met de mooiste vogels in oerwouden ver van hier. Met enig recht valt dan te vermoeden dat de naam woerd naar zijn opvallende uiterlijk verwijst. Dat geldt immers ook voor erpel, zoals hij heet in delen van Vlaanderen en Duitsland.

Donkere
Van de naam erpel kunnen we zeggen dat die is afgeleid van erp, een thans lang vervlogen woord dat zo veel betekende als ‘donker van kleur’. Erp en Erpo waren vroeger ook namen die gedragen werden door mannen met donker haar, dan wel mannen die vernoemd waren naar een voorouder met donker haar. Een vadersnaam Erps ‘(zoon) van Erp’ ware de oorsprong van de zeldzame Nederlandse achternaam Erps. Het woord bestond ook in het Engels en overleeft—waarschijnlijk als versteende bijnaam—als de achternaam Earp.

Betekent woerd dan eigenlijk ook zoiets? Waarschijnlijk niet, want in de zin van ‘donker’ of anders ‘groen’ of iets dergelijks zijn jammer genoeg geen woorden te vinden die erop lijken. De woordenboeken hebben dan ook lange tijd weinig over de diepere herkomst te zeggen gehad.

Allerhande hoedanigheden
Nu is het zo dat woerd in veel vormen voorkomt in de Lage Landen. We noemen weerd, waard, woard, woord en woerd, en met t in stede van d ook nog wertel, wartel, woart, woort en woert. Over de grens in het noordelijke, Saksische deel van Duitsland zijn wârt, wârte en woort te vinden. Allemaal verwijzen ze naar de mannetjeseend. Deze verscheidenheid is een uitdaging, want het liefst herleiden we ze allemaal tot één grondvorm, zodat we zo min mogelijk aannames hoeven te doen.

Wat scheelt is dat we een vergelijkbaar geval van verscheidenheid kennen. Het is namelijk bekend dat het middeleeuwse swarde, swaerde ‘behaarde huid’ zich ontwikkelde tot swoord en vandaar in de streektaal van Holland tot zwoerd ‘spekrand’, vanwaar het in het algemeen Nederlands terecht is gekomen. Hieruit kunnen we opmaken dat een a(a) tussen w en rd in Holland ‘gerond’ kon raken tot o en daarna oe. Elders zien we die ontwikkeling maar ten dele, zoals in het geval van Gronings swoar(d), swoor en swoor.

Omgekeerd betekent dit dat woerd zich uit waard kan hebben ontwikkeld. We hebben echter ook nog de vorm weerd te verklaren. Daarvoor kunnen we vergelijken hoe haard en zijn streektalige nevenvorm heerd zijn ontstaan uit ouder herd, en hoe aarde en eerde van de voorloper erde afkomstig zijn. Vandaar dat we mogen overwegen dat *werd de meer oorspronkelijke vorm van dit woord voor mannetjeseenden was.

Duidingen
De Vlaamse taalkundige F. de Tollenaere kon daarom voorstellen dat we te maken hebben met hetzelfde woord als waard ‘gastheer’, met diens streektalige nevenvorm weerd en oudere vorm werd. Dat had vroeger namelijk ook de betekenissen ‘heer des huizes’, ‘heer’, ‘echtgenoot’ en ‘beschermer’. Dat zou een mannetjeseend op zich niet misstaan.

Zijn vakgenoot Jan Goossens opende in 2001 de weg naar een andere mogelijkheid, in de duiding van een ogenschijnlijk ander woord voor mannetjeseenden: winder, met nevenvormen als wendel en wenderik. Deze waren volgens hem te begrijpen als vereenvoudigingen van *wernder en dit eigenlijk een samenstelling van het oude woord weer ‘man’ (zoals nog in weerwolf) + eend + -er. Dat laatste ware hetzelfde achtervoegsel als in sommige benamingen van mannelijke dieren, zoals doffer, gander en kater.

Daarop heeft Michiel de Vaan onlangs voorgesteld dat *werd (en dus weerd, waard, woerd enz.) dezelfde samenstelling is, alleen dan zonder het achtervoegsel -er. De vormen met t in stede van d (zoals woart en woort) zouden dan zijn ontstaan doordat mensen de harde eindklank van het enkelvoud veralgemeenden. Op dezelfde wijze is het oude ried gaandeweg opgevat als riet en werd daarbij de afleiding rieten gemaakt.

Edoch
Deze duidingen zijn niet helemaal sluitend. Ten eerste blijft de vorm wârte onverklaard, aangezien de t daar niet aan het eind staat. Ten tweede, een groot bezwaar tegen de herleiding van alle vormen tot een voorloper *werd is dat we weliswaar bekend zijn met enerzijds de ontwikkeling van -erd- tot -eerd- en -aard-, en anderzijds de ontwikkeling van -waard- tot -woord- en -woerd-, maar dat we geen (ander) woord kennen dat ál dat heeft doorgemaakt.

Dat wil zeggen, we kennen geen (ander) woord waarin een oorspronkelijk -werd- is geworden tot -woerd-. Vergelijk omgekeerd bijvoorbeeld hoe de wapennaam swerd zich ontwikkelde tot Hollands zweerd en zwaard, maar niet tot zwoord en zwoerd. Of hoe swerd in het Gronings slechts sweerd is geworden.

Een nieuwe duiding
Er is een andere mogelijkheid, te beginnen bij het Indo-Europees, de voorloper van het Germaans en vandaar het Nederlands. Daarin bestond de wortel *u̯ert- ‘keren, wenden, draaien’. Dat ligt ten grondslag aan onder meer Latijn vertō, Oudindisch vártate, Oudkerkslavisch vrĭtěti, allemaal met ongeveer dezelfde betekenis. Ook Oudgermaans *werþaną en vandaar Nederlands worden horen daarbij. (Zie noot.)

Een eenvoudige en gewone afleiding van deze wortel zou zijn geweest: *u̯ért-ōn ‘draaier, wender’, met de genitief *u̯rt-n-ós en locatief *u̯rt-én-i. Een dergelijke n-stam-afleiding met ongelijke verbuiging—waarbij verspringing van de klemtoon ervoor zorgde dat de wortel zelf vereenvoudigd raakte—kwam veelvuldig voor en is uitgebreid beschreven door de Nederlandse taalkundige Guus Kroonen.

Welnu, zulks zou zich klankwettig hebben ontwikkeld tot Oudgermaans *werþō, genitief *wurtaz, datief *wurdeni. En zoals in het Germaans aan de lopende band gebeurde zou zo’n ongelijke verbuiging gelijkgetrokken worden, waardoor ook allerlei mengvormen konden ontstaan. In dit geval naast de oude nominatief *werþō nieuwe nominatieven als *wertō, *werdō, *wurtō, en *wurdō. En hieruit zijn alle vormen van ons woord voor mannetjeseenden te verklaren.

Besluit
De naam woerd betekent dan dus eigenlijk ‘draaier, wender’. Niet in de zin van het maken van bochten in het water, maar van de kenmerkende draai voorover, waarbij eenden hun kop onder water steken en hun achterwerk omhoog. Vergelijk maar hoe Engels duck ‘eend’ is afgeleid van het werkwoord to duck ‘voorover buigen, kopje onder gaan’.

Weliswaar doen de vrouwtjes het net als de mannetjes, maar eend is oorspronkelijk een vrouwelijk woord en kon gevoeld worden alsof het in het bijzonder naar de vrouwtjes verwees, waardoor de mannelijke benaming minder onderscheidend hoefde te zijn. En aangezien woerd vanouds een mannelijk woord is kon er ook geen verwarring ontstaan.

Ten slotte is er nog een bijzonder vergelijkbaar woord aan te wijzen. Het bovengenoemde winder met zijn nevenvormen is namelijk eerder te begrijpen als afleiding van het aan wenden verwante werkwoord winden, in diens oude betekenis ‘draaien’. Dat wil zeggen, woerd en winder betekenen beide ‘draaier’.

woerden

Noot
De ontwikkeling van Oudgermaans *werþaną tot Nederlands worden is geen betrouwbaar voorbeeld van de klankontwikkeling (van -werd- tot -woord-) die boven gezocht werd, omdat er bij dat werkwoord sprake is van invloed van en verhaspeling met de oorspronkelijke verleden tijd *wurdunþ ‘(zij) werden’ en het voltooid deelwoord *wurdanaz ‘geworden’.
Verwijzingen

Eigenhuis, K.J., Verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen (Amsterdam, 2004)

Goossens, J., “Over een bokkesprong van de r, een mannelijke eend en een zweertje op het ooglid”, in Taal en Tongval 53 (2001), blz. 207–223

Kroonen, G., The Proto-Germanic n-stems (Leiden, 2011)

Laan, K. ter, Nieuw Groninger woordenboek, tweede druk (Groningen, 1989)

Philippa, M., e.a., Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (webuitgave)

Rix, H. e.a., Lexikon der indogermanischen Verben, 2. Auflage (Wiesbaden, 2001)

Vaan, M. de, Digitale Etymologieën. Toevoegingen bij het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (2020)

Vries, J. de, Nederlands etymologisch woordenboek (Leiden, 1971)

11 gedachtes over “Een woerd in het water

  1. Veel dank voor dit mooie stukje. Ik ben door de bocht! Alleen – waar komt de Friese ‘jerk’ dan vandaan?

    1. Mijn antwoord werd zo lang dat ik heb besloten om er een heel stuk aan te wijden, als vervolg op het bovenstaande. Voor nu kan ik zeggen: Fries jerk (ouder earke) is een sterk samengetrokken evenknie van Duits Enterich.

  2. Van dezelfde stam kennen we in mijn Brabants dialect ook nog ‘een werdel’ (ne weddel), waarmee een eenvoudig houtblokje wordt aangeduid dat dient om een (stal)deur te sluiten. De werdel kan rond een vast punt draaien, vooraleer je hem op de deurpost laat rusten. Hierdoor kan je de deur langs buiten niet meer openen.

  3. Dat noemen we in het Fries in ‘warle’, (spreek uit: ‘wale’) , afkomstig van ‘wartele’. Dus dezelfde stam, en praktisch dezelfde vorm.

      1. Heren, bedankt voor deze aanvullingen.

        Ik heb nog overwogen dat werdel e.d. zijn afgeleid van het onderhavige woord voor mannetjeseenden, zoals Frans rabot ‘gladschaaf’ eigenlijk ‘konijntje’ betekent, maar er zal wel eerder sprake zijn van een rechtstreekse afleiding van de wortel *werþ- ‘draaien’.

  4. Dat houtblokje ken ik als een wurvel.
    Hebben de wervels van onze ruggengraat ook nog verband met al dat gedraai?

    Is het niet het stel gedraaide veertjes boven de staart, eerder dan ‘kopje onder’?

    1. Het woord wervel (gewestelijk wurvel) is afgeleid van werven en dat is de voortzetting van Oudgermaans *hwerbaną (dan wel *hwerfaną), een werkwoord dat oorspronkelijk ook ‘draaien’ betekende.

      Ik kan niet uitsluiten dat woerd e.d., mits het daadwerkelijk afkomstig is van dat (andere) werkwoord voor ‘draaien’, op die gekrulde veertjes slaat, maar dat lijkt me toch niet de meest in het oog springende eigenschap, noch de meest onderscheidende. Ondertussen toont het bestaan van Engels duck (van to duck) dat het dier (weliswaar niet slechts het mannetje) tenminste een keer naar het kopje onder is vernoemd.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.