Het geheim van Nistelrode

Ergens in de derde eeuw worden dertig delen bronzen wijnvaatwerk begraven op een plek in wat nu Noord-Brabant is. Het geheel is van Romeinse maak, met een afbeelding van de machtige held Herculēs op een van de schalen. Is het een godenoffer van een rijke boer of is het vlug verstopt voor groepen Germanen die deze grensstreek van het inmiddels wankele Rijk teisteren? Dat zal altijd een vraag blijven. Wel kunnen we bedenken waarom dit oord later Nistelrode heet: daarin schuile een vergeten woord voor een windrichting.

hercules
Gelijkenis van Herculēs op een schaal uit de bronsschat van Nistelrode. Zijn plaatselijke bijnaam Magusanus is mogelijk een verlatijnsing van Oudgermaans *Magu-sanaz, in de zin van ‘zonen-strevend’ dan wel ‘jeugdige krijger’.

De vroegst bekende schriftelijke verschijning van deze oordnaam is even na het jaar 1200 in de vorm Nisterle. In de volgende eeuwen, wanneer de eigenlijke betekenis kennelijk al niet meer bekend is, raakt -rl- omgedraaid tot -lr-. Van dit jongere Nistelre wordt het tweede lid vervolgens opgevat als een vorm van ouder Brabants roye ‘rooiing, bosontginning’ en ontstaat Nistelroye. In het algemeen Nederlands luidt datzelfde woord rode en dus is de ambtelijke spelling al enige tijd Nistelrode.

De bekende naamkundigen Van Berkel en Samplonius duiden het tweede lid -le in de vroegst bekende vorm Nisterle als een verslapte uitspraak van lo ‘licht, open bos’. Dat woord is de voortzetting van Oudgermaans *lauhaz (verwant aan *leuhtaz, vanwaar licht) en heeft in de lange geschiedenis verwezen naar zowel uitgebate bossen als heilige bossen met open plekken waar goden vereerd werden.

Het tweede lid is echter nooit in de volle vorm lo of loo overgeleverd, dus wellicht moeten we het eerder vereenzelvigen met het oude woord lee, leeuw ‘grafheuvel’ (Oudgermaans *hlaiwą), dat ook te vinden is in oordnamen als Heiligerlee en Westerlee in Groningen en Leeuwen in Gelderland en Nederlands-Limburg. Inderdaad zijn binnen de huidige grenzen van Nistelrode meerdere grafheuvels gevonden en liggen wat noordelijker zowel De Zevenbergen als de grootste grafheuvel van Nederland: het ruim 2600 jaar oude Vorstengraf in Oss.

Over het eerste lid zijn Van Berkel en Samplonius minder stellig. Bij gebrek aan aanknopingspunten opperen ze dat het is afgeleid van een verloren oordnaam *Nist en dat dit te begrijpen is als een oude nevenvorm van nest ‘vogelverblijf, dierenleger’, zij het in een oude (bij)betekenis ‘nederzetting’. Dat is allemaal mogelijk, maar niet heel overtuigend.

Beter is het volgende: nister in Nisterle zij een oude nevenvorm van nifter, dat we kennen van Niftrik, de naam van een oord aan de Maas, en van Nifterlaca, de naam van een achtste eeuwse gouw die om de Utrechtste Vecht gelegen was. Beide zijn immers te herleiden tot een voorloper met de vorm *nifster, aangezien de klankreeks *-fst- wel vaker in twee richtingen vereenvoudigd werd. Vergelijk bijvoorbeeld hoe Oudgermaans *haifstiz enerzijds leidde tot Oudhoogduits heistigō ‘onstuimig’ en Oudengels hǽst ‘geweld’ en anderzijds tot Oudhoogduits heifti ‘driftig’ en Oudnoords heift ‘geweld’. (We weten dat *-fst- daar oorspronkelijk is, omdat ook vormen als Gotisch haifsts en Oudnoords heifst zijn overgeleverd.)

Dit *nifster is zelf een jongere vorm van Oudgermaans *nebestraz. En dat woord, waarmee een wisse windrichting werd aangeduid, ontwikkelde zich anderszins tot Neuster, de naam van een vroeg Frankisch koninkrijk in het noordwesten van Gallië. Dat Neuster een vereenvoudiging van *nebestraz is wordt gestaafd door het gegeven dat de bijvoeglijke afleiding Neustreco de opvallende nevenvorm Neptreco, Neptrico had. Dat is immers een vereenvoudiging in andere richting, waarbij -pt- niets anders dan een andere spelling van -ft- is, zoals Oudnoords heift ook wel als heipt geschreven werd. Het betekent ook dat Neptrico en Niftrik waarschijnlijk hetzelfde woord zijn.

Aangezien Neuster ten westen lag van het Frankische koninkrijk Auster ‘Ooster(rijk)’—niet te verwarren met Oostenrijk—is wel aangenomen dat het woord de betekenis ‘wester’ had, zoals ook de Longobardische (Germaanse) koninkrijken Neustria en Austria naast elkaar lagen in Noord-Italië. Doch aangezien men dan wel vormen van het woord wester gebruikt had en de Frankische gouw Nifterlaca niet zozeer westelijk als wel noordelijk of noordwestelijk lag, en Neuster zoals gezegd in het noordwesten van Gallië, is *nebestraz eerder op te vatten als ‘noordwester’. Het ware overigens een afleiding van *nebaz ‘nevel’, verbogen *nebez-.

Terugkerend naar Nistelrode en zijn dertiende eeuwse voorloper Nisterle: deze is te herleiden tot vroeg Oudnederlands *Nifsterlôh ‘noordwesterbos’ dan wel *Nifsterhlêo ‘noordwestergrafheuvel’. We zullen het aan de bodemvorsers en andere oudheidkundigen overlaten om een van de twee—zo niet beide—te ontkrachten en aldus het geheim van Nistelrode verder te ontrafelen.

Verwijzingen

Berkel, G. van & K. Samplonius, Nederlandse plaatsnamen verklaard (2018)

Gysseling, M., Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226) (webuitgave)

INL, Middelnederlandsch Woordenboek (webuitgave)

Kroonen, G., Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden, 2013)

Loon, J. Van, Lo, donk, horst: Taalkunde als sleutel tot de vroege middeleeuwen (Gent, 2017)

Philippa, M., e.a., Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (webuitgave)

4 gedachtes over “Het geheim van Nistelrode

  1. Hallo Olivier,
    Zegt een windrichting in een toponiem iets over de richting van waaruit dit gebied is bevolkt (in tegenovergestelde richting)?

    Er zijn in Brabant meer toponiemen eindigend op -le in gebieden met grafheuvels. Hiervan zijn bij mij weten ook geen oudere vormen met -loo van bekend. Ze worden echter altijd wel op deze wijze uitgelegd. Ben jij ook in dergelijke gevallen de mening toegedaan dat het mogelijk om een andere verklaring gaat.
    Met vriendelijke groet,
    Jeroen

    1. Een oordnaam met een windrichting erin zou erop wijzen dat die gegeven is door de mensen in de andere richting, maar die kunnen zelf uit elke hoek gekomen zijn.

      Wat andere oordnamen op -le aangaat: ik zie Aarle, Baarle-Nassau, Goirle, Heerle en Oerle, inderdaad geen van alle ooit met -lo overgeleverd. Met omdraaiing van -rl- naar -lr- ook Castelré (ouder o.a. Casterlee, dus duidelijk met oorspronkelijke lange e), Tongelre (ouder Tongerle, een keer Tongerloe), Waalre (ouder Waderlo) en Wintelre (ouder Winterlo). Daarnaast nog Mierlo (vroeger steevast -le, pas later met -lo).

      In Castelré is lo uitgesloten en is lee(uw) ‘grafheuvel’ goed mogelijk. Voor de rest van de namen waarvan de vroegst bekende vormen op -le eindigden is het moeilijk te zeggen, zo niet onmogelijk.

      Waalre is trouwens belangwekkend, want het oorspronkelijke eerste lid wader- (oudst waetri-) lijkt te wijzen op een nader te duiden Oudgermaans *wēþera-. Wellicht steekt daarin het achtervoegsel *-þera-, *-þra- (dan wel *-tera-, *-tra- na *f, *h of *s) ter aanduiding van tegenstellingen, zoals ook in *anþera- (> ander) en de namen van windrichtingen.

      Het valt me trouwens op dat er in Noord-Brabant ontzettend veel namen op -el eindigen, die ik nog niet heb onderzocht en waarvan sommige lo of lee(uw) zouden kunnen bevatten: Andel, Bakel, Bavel, Bladel, Boekel, Borkel, Groote Bottel, Kleine Bottel, Boxtel, Breugel, Budel, Bussel, Eersel, Empel, De Gagel, Gassel, Gestel, Gijzel, Grotel, Handel, Hedel, Heuvel, Hulsel, De Kapel, Kessel, Knegsel, Leensel, Lemel, Liessel, Luissel, Moorsel, De Mortel, Munsel, Netersel, Nijnsel, Oekel, Ommel, Rixtel, Schijndel, Sprundel, Steensel, Sterksel, Veghel, Volkel, Het Winkel en vast nog enkele die ik over het hoofd heb gezien.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.