Vergaard, verborgen, bewaakt

Zo groot als onze woordenschat is, er ontbreken intussen heel wat kleinoden die er ooit lang deel van waren. Ook uitgerekend een woord voor ‘schat’ is al enige tijd verdwenen, alsof het ongezien een donkere hoek is ingerold of recht onder onze neus vandaan is geroofd door een of andere vranke smiecht. Waar is hoord gebleven? En waar hadden we het ook alweer vandaan?

Elders
In onze zustertalen is het voorlopig nog veilig. Duits Hort blinkt door als dichterlijk woord voor ‘schat’, maar betekent ook zoveel als ‘beschutte plek voor behoeftigen’ en vandaar—door verkorting van Kinderhort—zelfs ‘kinderdagverblijf’. Engels hoard slaat op een ‘(geheime) voorraad of schat’ en een ‘opeenhoping, hamstering’. Gekoesterd door taalminnend volk is de oude samenstelling wordhoard, een mooie tegenhanger van ons eigen woordenschat. Dichter bij huis verwijst Fries huorde/hoerde naar een ‘bewaarplek’ en dan met name een ‘geheime bergplek voor onrijp ooft’. Er is bovendien het daarvan afgeleide huordzje/hoerdzje voor ‘bewaren, opbergen, oppotten’.

In de oude Germaanse letterkunde was het een geliefd woord voor ‘schat’. Het bekende vroegmiddeleeuwse Oudengelse heldendicht Béowulf vertelt hoe draken en koningen ieder hun hord bewaken. In het Nibelungenlied, omtrent het jaar 1200 in het Middelhoogduits geschreven, is het de drakendoder Sivrit (Siegfried) die de broeders Schilbung en Nibelung een grootse hort afhandig maakt met dodelijk geweld. Zijn leenman en moordenaar Hagen van Tronje zal deze schat uiteindelijk de Rijn ingooien, een daad waar nog altijd aan herinnerd wordt door een standbeeld in Worms.

Nu is het bekend dat de Westgermaanse o op een Oudgermaanse *u teruggaat, en de r in sommige gevallen op een *z. Ons woord zou in beginsel dus de voortzetting van een *huzd- kunnen zijn. En inderdaad, deze vorm vinden we in het Gotisch, een Oostgermaanse taal die minder ver van het Oudgermaans verwijderd was. Zo worden bij de vierde eeuwse Gotische vertaling van de Bijbel vanuit het Grieks de woorden huzd en huzdjan gebruikt voor thēsaurós ‘schat’ en thēsaurízein ‘vergaren, verzamelen’ in Mattheüs 6:19-21:

Ni huzdjaiþ izwis huzda ana airþai, þarei malo jah nidwa frawardeiþ, jah þarei þiubos ufgraband jah hlifand; iþ huzdjaiþ izwis huzda in himina, þarei nih malo nih nidwa frawardeiþ, jah þarei þiubos ni ufgraband nih stiland. Þarei auk ist huzd izwar, þaruh ist jah hairto izwar.

Verzamelt u geen schatten op aarde, waar ze door mot en worm vergaan en waar dieven inbreken om te stelen; maar verzamelt u schatten in de hemel, waar ze niet door mot of worm vergaan en waar dieven niet inbreken om te stelen. Waar uw schat is, daar zal ook uw hart zijn.

Dat het woord oorspronkelijk de vorm *huzd- had wordt ook bevestigd door het voorkomen van Oudnoords hodd, een uitsluitend dichterlijk woord voor ‘schat’. In die dochtertaal werd *-zd- immers doorgaans een *-dd-. We kunnen bijvoorbeeld vergelijken hoe *razdō ‘stem, spraak’ zich ontwikkelde tot Oudnoords rǫdd, naast Gotisch razdo en Oudhoogduits rarta.

Herkomst
Zoals iedere ziel weet worden schatten vergaard, verborgen en bewaakt. Het ligt dus voor de hand dat het woord *huzd- oorspronkelijk is gemaakt met één van die drie opzichten in gedachten. Over het eerste kunnen we kort zijn: er zijn in het Germaans of aan andere takken van de Indo-Europese taalboom geen bijpassende woorden te vinden die met vergaring van doen hebben. Uitgaande van verberging hebben geleerden wel enkele voorstellen kunnen doen, alleen zijn die niet zonder taalkundige bezwaren (zie noot 1). Daarom is het goed om hier een andere mogelijkheid te verkennen: bewaking.

We hebben tot nu toe *huzd- zonder uitgang geschreven vanwege het opmerkelijke gegeven dat het woord in alle drie de geslachten is overgeleverd: mannelijk in het Westgermaans, vrouwelijk in het Noordgermaans en onzijdig in het Oostgermaans en soms het Westgermaans. Dat geeft aan dat het oorspronkelijk een bijvoeglijk naamwoord was dat op verschillende wijzen verzelfstandigd was. Of in dit geval in het bijzonder een voltooid deelwoord: *huzdaz bij *huzēną zoals *habdaz ‘gehad’ bij *habēną ‘hebben’.

Kennen we een werkwoord *huzēną uit de overlevering van Germaanse talen? Niet als zodanig, maar het is te herleiden tot een wortel die anderszins voorkomt in het Germaans en een betekenis heeft die ter zake doet: *h2keus-, *h2kous-, *h2kus- ‘letten op’. Hiervan komen onder meer Oudgermaans *hauzjaną ‘horen’, Grieks akoúō ‘horen, gehoorzamen’ en Cypriotisch-Grieks ákeúei ‘hij/zij kijkt, slaat gade’. Ook mogelijk is het toebehoren van Latijn custōs, -ōdis ‘wacht, bewaker’, hoewel het niet duidelijk is hoe dat woord is afgeleid.

Ondertussen mogen we ook gewestelijk Zweeds hosa ‘verzorgen’ erbij halen, want dat is te herleiden tot een Oudgermaans *husēną. Dat is mogelijk niets anders dan nevenvorm van het *huzēną dat we zoeken. De afwisseling van *z en *s is immers geen bezwaar, want gemakkelijk te verklaren vanuit een vroegere afwisseling van klemtoon. En weliswaar wordt het Zweedse woord vooral gebruikt met betrekking tot paarden, zoals het tandenpoetsen, maar het is aannemelijk dat het oorspronkelijk meer algemeen ‘letten op, omzien naar’ betekende. Dat ligt dus niet ver van ‘bewaken’.

Dit *husēną is overigens niet beperkt tot het Zweeds. Van een afleiding *husedaz/*huseþaz ‘bewakend’ komen wel mansnamen als Oudsaksisch Hosed en Hosad en Oudhoogduits Husito en Husido. Een verdere afleiding *husedenją/*husedunją ‘wachtpost’ is vervolgens aannemelijk als voorloper van Heusden, een anderszins onverklaarde oordnaam die in verscheidene vormen veelvuldig voorkomt in de Lage Landen (zie noot 2). In meerdere van die oorden is een oude vesting of iets dergelijks te vinden. Vergelijk voor het achtervoegsel hoe *wōstenją/*wōstunją ‘woeste plek, woestijn’ is afgeleid van *wōstuz ‘woest’.

Besluit
Zo kan het inderdaad gegaan zijn: er was eens een oud voltooid deelwoord *huzdaz ‘bewaakt’, en dat werd op verschillende wijzen verzelfstandigd tot ‘het bewaakte, de bewaakte’. Een schat, zoals er vroeger vele nijdig gekoesterd werden door draken en koningen. Het woord werd daarna hord in het Oudnederlands en verdween daarna jammerlijk uit onze woordenschat, zoals zo veel kostbaarheden. Het zou nu hoord luiden, als het onze greep niet ontglipt ware.

Noot 1
Oudgermaans *huzd- wordt in het Nomina im indogermanischen Lexikon (NIL) verbonden met Grieks kústhos ‘vrouwelijke schaamstreek’ en mogelijk ook Oudindisch koṣṭha- ‘pot, vat’, tevens ‘voorraadkamer’ en ‘ingewanden, onderlijf’. Dat wil zeggen, we zouden in de kern te maken kunnen hebben met een ‘omhulling’ of ‘verhuld iets’. Dit is bezwaarlijk, gezien het bestaan van Grieks kusós ‘vrouwelijk geslacht’. Dergelijke afwisseling in vorm wijst in de regel op een niet-Indo-Europese herkomst, zoals bij zo veel Griekse woorden. Daarnaast wordt het Oudindische woord door deskundigen als Mayrhofer (1992) liever herleid tot een heel andere wortel.

Volgens Bennett (1966) en met instemming van o.a. Kroonen (2013) is *huzd- te verklaren met de wet van Bartholomae, in dit geval: *-zd- gaat terug op *-dht-. Dat wil hier zeggen: *huzda- komt van *kudh-to- ‘verborgen’, een afleiding van de wortel *keudh ‘verbergen’. Deze is bekend van o.a. Grieks keúthō ‘verbergen’. In het NIL wordt er echter op gewezen dat we *-ss- verwachten uit *-dht-. Inderdaad, Kroonen zelf stelt elders dat *wessi- ‘verbinding’ teruggaat op *(H)u̯edhti- bij *(H)u̯edh ‘verbinden’.

Noot 2
Onderstaande oordnamen in de Lage Landen zijn aan te wijzen als voortzettingen van Oudgermaans *husedenją/*husedunją, een zaaknaam met een betekenis als ‘wachtpost’. Oude vormen staan tussen haakjes.

Nederland
Heusden, Oudheusden (Hysdene), Noord-Brabant, aan de Maas
Heusden, Noord-Brabant, bij Asten
Huisduinen (Husidina, Heusedem), Noord-Holland
Opheusden (Husuduna), Gelderland

België
Heusden (Husdine), Oost-Vlaanderen
Heusden (Husdinio), Limburg
Hoosden (Hustine, Hosdinon), Limburg
Hosdent-sur-Mehaigne (Hosden, Hosdaing), Luik
Houdeng-Aimeries, Houdeng-Gœgnies (Hosdeng, Hosden), Henegouwen

Frankrijk
Heusden/Hesdin (Hisdenne, Hesdinium), Hauts-de-France
Hodeng (Hosdenc), Normandië
Hosden/Houdain (Hosdenc, Husden), Frans-Vlaanderen
Houdain-lez-Bavay (Hosden, Hosdeng), Hauts-de-France
Houdent (Husdeng), Hauts-de-France

Duitsland
Hüsten (Hustene), Arnsberg, Noordrijn-Westfalen

Beeld
De draak Smaug, geschilderd door J.R.R. Tolkien voor zijn verhaal The Hobbit.
Verwijzingen

Beekes, R., Etymological Dictionary of Greek (Leiden, 2010)

Bennett, W.H., “The Germanic Evidence for Bartholomae’s Law”, in Language 42, 4 (1966), blz. 733–7

Berkel, G. van & K. Samplonius, Nederlandse plaatsnamen, 3e herziene druk (Utrecht, 2006)

Gysseling, M., Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226) (webuitgave)

INL, Middelnederlandsch Woordenboek (webuitgave)

INL, Woordenboek der Friese taal (webuitgave)

Kroonen, G., Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden, 2013)

Lehmann, W.P., A Gothic Etymological Dictionary (Leiden, 1986)

Mayrhofer, M., Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen, I-III (Heidelberg 1992-2001)

Rix, H. e.a., Lexikon der indogermanischen Verben, 2. Auflage (Wiesbaden, 2001)

Vaan, M. de, Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages (Leiden, 2008)

Vendell, H., Ordbok över de östsvenska dialekterna (Helsingfors, 1904)

Vredendaal, J. van, Nibelungelied. Een middeleeuws epos over liefde en wraak (2011, Amsterdam)

Wodtko, D. e.a., Nomina im Indogermanischen Lexikon (Heidelberg, 2008)

4 gedachtes over “Vergaard, verborgen, bewaakt

    1. Jawis, twee woorden:

      Oudgermaans *wurmiz (Nederlands worm, Oudengels wyrm) werd vroeger ook gebruikt voor slangen en draken.

      Oudgermaans *linþaz (Nederlands *lind, Oudhoogduits lind, Oudnoords linnr) sloeg op slangen en draken.

      Ze waren zelfs samengesteld tot *linþawurmiz (Middelnederlands lindeworm, lindworm, lintworm, Oudhoogduits lindwurm, Oudnoords linnormr), waarmee men draken kon bedoelen, maar bijvoorbeeld ook krokodillen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.