Skip to content

Machine en robot

30 september 2010

Machine en robot: twee woorden die in betekenis nauw verwant zijn. Welke evenwoorden zijn ervoor te bedenken?

Machine
Volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) gaat machine via het Frans en het Latijn terug op Dorisch-Grieks māchanā́ ‘middel, werktuig’, van verder onbekende oorsprong. Een dialectale variant van dat woord is de bron van woorden als mechaniek en mechanisch.

De meeste Europese talen hebben hun woord voor ‘machine’ aan dit Griekse woord ontleend, maar er zijn uitzonderingen. Zo heeft het IJslands een oud woord afgestoft: vél betekende eerst ‘list’ en nu ‘machine’. Daarnaast is er het Gaelg, de Keltische taal van het eiland Man, met jeshaght, het Fins met kone en het Tsjechisch met stroj. Van geen van deze woorden kan ik echter zo gauw de herkomst achterhalen.

Wat zijn de mogelijkheden in het Nederlands? Op de lang verdwenen Webstek voor Taalverrijking werden voor ‘machine’ de woorden zwoegtuig en zwoegel voorgesteld. Leuk gevonden, maar ik kijk vooralsnog even verder, met een voorkeur voor woorden die ook klankschilderend zijn.

Een belangwekkende Oudgermaanse wortel is *dren-/*dran-/*drun- ‘herrie maken’, vanwaar dar ‘mannetjesbij’, dreunen ‘dof geluid voortbrengen’, drenzen ‘huilen, zeuren’ en dreinen ‘plagen, huilerig zijn’. Bij deze wortel hoort ook Oudgermaans *drenan ‘bij, hommel, zoemend insect’, vanwaar Oudsaksisch dreno, Oudhoogduits treno en Ouddeens drene. De Nederlandse vorm daarvan zou *drene of *dreen zijn, met de meer algemene betekenis ‘herriemaker’. Wel, dat is wat een machine voor mij is: een ding dat meestal een aanhoudend en verstommend geluid voortbrengt, en ook een werker als een bij. Een machine is een dreen. Kort maar krachtig: de dreen, twee drenen. Er zijn ook gemakkelijk afleidingen mee te maken, zoals drenig ‘mechanisch’, drenigheid ‘mechaniek’ en dreens ‘machinaal’. Of wat dacht u van rekendreen ‘rekenmachine’?

Robot
Het woord robot is volgens het EWN een nieuwvorming bij het Tsjechische woord robota ‘zware arbeid’, vroeger ‘verplichte arbeid in herendienst’. Het is in de verte verwant aan Nederlands arbeid. Het is daarbij ook van belang dat arbeid van oudsher meer het ‘lagere’ werk aanduidde en werk meer het ‘edele’ werk.

Er is in de meeste talen van de wereld weinig tot geen moeite gedaan een eigen woord te verzinnen; bijna overal komt een vorm van robot voor. In het IJslands bestaat wel vélmenni, een samenstelling met het voornoemde vél ‘machine’. Het ligt voor de hand om oude woorden op te zoeken die ‘slaaf’ of ‘knecht’ betekenen. Doorgaans is een robot immers een mechanische slaaf.

Een mogelijkheid begint bij Oudgermaans *asaniz/*azaniz ‘oogst, werk’. Daarbij bestond de afleiding *asnjaz, vanwaar Oudhoogduits esni/asni ‘dienaar’, Oudengels esne id. en Gotisch asneis ‘dagwerker, ingehuurde man’. De Middelnederlandse vorm zou *esne zijn, vanwaar Nederlands *ezen, zoals Middelnederlands besme tot Nederlands bezem heeft geleid. De ezen dus. Lijkt op ezel, ook al zo’n arme dwangwerker.

Een andere mogelijkheid is Oudgermaans *þrahilaz/*þragilaz, van een werkwoord voor ‘rennen’. Hiervan komen Oudhoogduits dregil ‘dienaar’ en Oudnoords þræll ‘slaaf, lijfeigene’, met aan het Oudnoords ontleend Engels thrall. De Nederlandse vorm zou *dreil zijn. Vergelijk voor de vormontwikkeling hoe *þwahilaz/*þwagilaz tot dweil heeft geleid. De dreil dus. Lijkt misschien te veel op dweil.

Dan is er nog het Middelnederlandse woord wrechte (en diens variant wrochte), hetzelfde woord als Engels wright in de samenstelling playwright. Het woord is een afleiding van de wortel van werken. De huidige vorm zou wrecht zijn. Maar wellicht is dat woord iets te ‘edel’ voor een robot.

Het is ook nog mogelijk om aansluiting te vinden bij dreen ‘machine’. Zo valt er te bedenken drening, dat dan letterlijk ‘machine-kroost’ zou betekenen. Hierbij valt ook nog een afleiding als dreninklijk ‘robotisch’ te bedenken.

Advertenties
7 reacties leave one →
  1. 30 september 2010 19:06

    De “dreen” vind ik een goede. Het lijkt op “drone” en doet ook weer denken aan Toonder’s “Droon”. Deze waren geen machines, maar het is duidelijk dat hij aan drone dacht. 😉

    Machine heeft als wortel *magh- “kunnen, de macht hebben tot” volgens etymonline en dit betekent in mijn ogen dat wij de macht die wij niet hebben, aanwenden door een geconstrueerde slaaf deze arbeid te laten verrichten. Zonder zouden we het niet kunnen. Onze voorouders hadden dat probleem veel minder, getuige de dingen die zij ons nalieten en waarvan vele geleerden nog steeds staan te kijken.
    Ik vermijd dan ook het liefst mechanisch gereedschap dat sneller doet wat ik zelf zou kunnen doen met geduld en meesterschap…
    Machines zijn de moderne magie. 😉

    “Dreil” vind ik beter dan “ezen”, maar waarom zou een “dreen” niet ook een robot kunnen zijn?.
    Misschien denk ik daarin weer te ouderwets…dat een woord een “betekenisspectrum” heeft, i.p.v. dat platte, uitgesponnen specialisatie in de taal.

    Ik neem “dreen” i.e.g. aan boord…misschien in een dialectvorm “drin” of “droon”. 😉

    • Olivier van Renswoude permalink*
      30 september 2010 19:43

      Dreen en drone komen dan ook van dezelfde wortel. 😉

      Volgens de nieuwste inzichten van het EWN is het overigens onwaarschijnlijk dat machine van PIE *mogh komt. Niettemin onderschrijf ik volledig je kijk. Al moet ik zeggen dat ik, net als bij magie, in de ban van de machi… dreen kan raken.

      Wat het evenwoord voor robot betreft: mijn voorkeur gaat ook uit naar drening, zoals het de band tussen machine en robot benadrukt. Het achtervoegsel -ing geeft het zo’n mooie afstammingsduiding.

  2. 1 oktober 2010 00:41

    ‘Dreen’ klinkt erg goed!
    Zelf dacht ik in de richting van ‘Dregel’, gebaseerd op ‘Dregil’ / ‘Thrall’ / ‘Thrael’.
    Maar misschien is dat weer te veel in de richting van slaaf/onderworpen zijn…

    • Olivier van Renswoude permalink*
      1 oktober 2010 12:33

      Wel, dregel heb ik hierboven eigenlijk al voorgesteld, in de vorm van dreil. Eerstgenoemde is dan een meer archaïsche vorm.

      • 1 oktober 2010 18:22

        Oeps!
        Ik heb er in mijn enthousiasme helemaal overheen gelezen.
        Schaamrood op kaakjes.
        >zweet<
        😀

      • Olivier van Renswoude permalink*
        3 oktober 2010 20:18

        Nou, het geeft aan dat jij hetzelfde idee had, en dat is mooi, want dat geeft het woord meer bestaansrecht.

        Al gaat mijn voorkeur nog steeds uit naar drening.

  3. walter gauwloos permalink
    11 mei 2011 22:27

    Prachtige woorden.Ik wil je even helpen met het woordje ‘STROJ’ uit het Tsjechies.Ik heb, zonder te willen pochen, vroeger een beetje Russies geleerd. Zoals het Russies is ook het tsjechies een slaviese taal,dus veel gelijkenis.Nu bestaat er een werkwoord in het Russies voor bouwen en dat is ‘stroit’.Denk aan destijds de pere-stroika van Gorbatsjov. Betekent om-bouw.Etymologisch gezien is dit woord verwant
    met ons woord ‘STRO’ . Destijds werden hutten door onze voorouders
    GEBOUWD MET STRO. Denk ook aan het Latijn construere.Samenstellen,bouwen en ons woord constructie.
    Dus stroj zou kunnen betekenen ‘iets wat gebouwd is’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s