Skip to content

De wilde

18 oktober 2010

Deze week worstel ik mij door een pittig doch uitermate boeiend boek: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic van Don Ringe, uit 2006. Hierin wordt beschreven hoe het Oudgermaans is ontstaan uit het Proto-Indo-Europees (PIE), de voorouder van de meeste Europese talen.

Een van de vele belangwekkende dingen in het boek is hoe Ringe het woord beer op een andere wijze duidt dan het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) dat doet. Het EWN geeft als enige oppering dat beer van een PIE wortel *bher- ‘glanzend, lichtbruin’ komt en merkt daarbij op dat een bijnaam van de beer ook wel bruintje is. Maar volgens Ringe is er weinig bewijs dat zo’n wortel werkelijk heeft bestaan.

Wat Ringe betreft is een andere mogelijkheid dan ook aannemelijker, namelijk dat beer van de PIE wortel *ǵhwér- komt. Vandaar komen in elk geval ook Grieks thr en Litouws žvėrìs, beide ‘wild dier’, alsook Latijn ferus ‘wild’, vanwaar door ontlening ook Engels feral ‘wild, woest’ en fierce ‘woest, hevig’. Zo beschouwd is de beer dus eigenlijk ‘de wilde’ in de spraak van onze woudwarende voorouders.

Het gewone, oorspronkelijke Proto-Indo-Europese woord voor ‘beer’ was overigens het tongbrekende *h2ŕtsos, vanwaar onder andere Latijn ursus, Grieks árktos en Middeliers art. Als het woord ook in het Oudgermaans was overgeleverd is het moeilijk te zeggen wat de vorm dan wel zou zijn geweest, maar een goede mogelijkheid is *arhtaz. Dit zou in het Nederlands dan waarschijnlijk tot art dan wel racht hebben geleid. Vergelijk voor de klankontwikkeling hoe de voornaam *Gīsaberhtaz tot zowel Gijsbert als Gijsbrecht heeft geleid.

Overigens betekende het Griekse woord árktos naast ‘beer’ ook ‘Grote Beer (het sterrenbeeld)’ en zodoende ook ‘het Noorden’. De afleiding arktikós betekende dan ook ‘noordelijk’. Langs het Latijn en het Duits is dat woord in het Nederlands terecht gekomen, in de vorm van arctisch ‘bij de noordpool behorend’. Dat er rond de noordpool ook nog eens ijsberen leven maakt de kring weer rond.

Advertenties
4 reacties leave one →
  1. William L. Higgins permalink
    24 oktober 2010 08:50

    Ik voel wel wat voor “art”, maar mensen zullen wel verbaasd staan te kijken van het woord. De verwarring met het Engelse “art” ligt voor de hand. “Arktos” klinkt krachtig, “racht” heeft iets ongetemds, wilds en verscheurends.

    Beer, de “bijenwolf”, kennen we hier natuurlijk al lang niet meer, maar leeft wel voort in vele verhalen.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      31 oktober 2010 17:32

      Mijn stem gaat naar racht. Vergelijk daarbij ook het (voor zover ik weet onverwante) werkwoord raggen ‘wild heen en weer loopen, stoeien; een heen-en-weer-schuivende beweging maken, tegen iets aan schuren’. De racht, die ragt bij uitstek.

      • William L. Higgins permalink
        31 oktober 2010 19:17

        I concur. Dan krijg je mooie zinnen als: “De jager ging op rachtenjacht”. Wat een klankenpracht!. 😛

  2. walter gauwloos permalink
    14 mei 2011 17:14

    Weer fijne woorden. Als toetje geef ik jullie het woord voor beer
    in het Russies (ook verwant aan onze taal) : nl MED-VED en dat betekent nu letterlijk : hij die weet waar de honing is.MED is honing
    (ons woord mede) en VEDATJ (weten, ook een woord dat we herkennen).
    In sommige talen en ook in de onze werden er soms TABOU- woorden
    gegeven aan dieren of godheden uit vrees het wezen kwaad te maken. In Rusland was de beer een dier waar men eerbied voor had

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s