Skip to content

Oer

18 november 2010

Van alle voorvoegsels straalt oer- de meeste kracht uit, voelt oer- het meest onafhankelijk, alsof het een woord op zichzelf had kunnen zijn. Moet het dan een zelfstandig naamwoord of een bijvoeglijk naamwoord voorstellen, of ontstijgt het dergelijk onderscheid en zouden wij het liefst een welgemeend “oooeeerrr!” uit diepe borst voort rommelen, als ware het de opperste eenwording van woord en daad, een krachtige vanzelfsprekendheid, een oerroep als er ooit een was?

Daar kom ik later op terug.

Als voorvoegsel heeft oer- in elk geval twee betekenissen. Bij de vorming van een zelfstandig naamwoord betekent het ‘oorspronkelijk’, maar in het geval van een bijvoeglijk naamwoord is dat ‘zeer’. Het is ontleend aan Duits ur-, dat net als Nederlands oor- (zoals in oorsprong, oorkonde en oorlog) teruggaat op Oudgermaans uz- ‘uit’. Overigens was dat oorspronkelijk een voorzetsel: uz ‘uit, van … af’. Volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) zijn woorden als oerwoud, oermens, oerkracht en oeroud –weliswaar met vertaling van het tweede lid– overgenomen uit het Duits: Urwald, Urmensch, Urkraft en uralt. Het ontleende oer- heeft zich vanwege het betekenisverschil kunnen handhaven naast zijn inheemse tegenhanger oor-. Oor- heeft dan ook geenszins de klankkracht die oer- heeft, al zal een woord als oorlog toch bijzonder geheimzinnig en spannend klinken voor de meeste mensen, als ze er eens bij stil staan. Maar dat terzijde.

Origine is niet verwant. Langs Frans origine ‘begin, oorsprong’ is het ontleend aan Latijn orīgō (2e nv. orīginis) ‘oorsprong, herkomst, afkomst’, afgeleid van orīrī ‘opkomen; ontstaan, geboren worden’. Het heeft overigens wel verwanten in het Germaans, zoals Nederlands rennen. Van dezelfde oude wortel komt ook de Rijn, een van oorsprong Keltische naam.

Want het is alsof de goden ermee spelen. Werpen wij een blik naar het Oudengels, die taal die zo nauw verwant is aan het Nederlands, dan vinden wij het woord ór ‘begin, oorsprong’, een onzijdig woord. Hoe zou dit Germaanse woord luiden als het ook in het Nederlands zou zijn overgeleverd? U raadt het al: oer. Het wonderlijke is dat het niet verwant is aan het voornoemde voorvoegsel oer-, maar toch dezelfde klank en betekenis heeft. Dat getuigt van het bestaansrecht van deze uiting. Maar waar is Oudengels ór dan wel mee te verbinden? Wel, wij vinden een variant van het woord in Oudnoords óss ‘riviermonding’ (vanwaar o.a. Noors os id.). Buiten het Germaans zijn er verwanten als Latijn ōs ‘mond’.

Het oer, dat is het begin, de oorsprong. Het had net zo goed een klanknabootsend woord kunnen zijn. Ik moet denken aan Ohm (ook wel Aum), de heilige lettergreep van de hindoes en boeddhisten. Voor hen is die klank zoals de trilling van het Opperste, het zinnebeeld tot het openbaren van God in de oerleegte, de gapende afgrond die de Grieken de Χαος noemden en de IJslanders de Ginnungagap. Nu geloof ik liever dat de Schepping als een prachtige en ontroerende symfonie is, een hoogstverfijnde samenklank van zingende Anzen, maar oer en zijn klank zijn toch wel heel… oers.

Hróðgár maðelode     hylt scéawode
ealde lafe     on ðǽm wæs ór writen
fyrngewinnes

Hróðgár sprak;     bekeek de hilt,
het oude erfstuk;     erop was de oorsprong gekorven
van oeroude strijd

(Uit Beowulf, regels 1687-9)

Advertenties
5 reacties leave one →
  1. walter gauwloos permalink
    17 mei 2011 21:55

    Heeft de gemeente OSS in Nederland ( Noord-Brabant) ook iets met
    dit begrip te maken ? (monding dus)
    Ik vond hier nog een woordje bij WEINEN nl’ORTEN’etensresten’
    Engels :orts en goties uzeta :kribbe
    het eerste deel betekent ‘UIT (zoals in verorberen,oorzaak,oordeel),
    het tweede ‘eten’

    • walter gauwloos permalink
      17 mei 2011 22:01

      o ja nog een vraagje.Komt deze foto uit de velm van Gladiator,als
      de Romeinen slag leveren met de Germanen ?
      (de wijgand spreekt goed Duits)

      • Olivier van Renswoude permalink*
        19 mei 2011 17:28

        Klopt, die komt uit het begin van Gladiator. 🙂

    • Olivier van Renswoude permalink*
      19 mei 2011 17:27

      De etymologie van Oss is hoogst onzeker, maar ik denk dat de naam in elk geval niet met het besproken woord voor monding te maken heeft. Ze heeft namelijk al in de Middeleeuwen een korte klinker, terwijl het woord een lange klinker heeft.

  2. Marian e. permalink
    18 februari 2014 20:48

    os: alef, eerste letter van het hebreeuws alfabeth, staat ook bekend als “ossekop”.
    Os is in engels ox of oxen? Ik meen dat de alef geen eigen klank draagt, zich voegt bij iedere letter als een ‘ . En inderdaad staat voor onze “oorsprong vanuit kosmos”.
    Enigszins ruwe schets, maar sluit m.i. wel aan bij het bovenstaande…
    Van alef/alpha tot AUM/Ohm/Omega.. Os de vurige lichtvonk, Aum/Liefde de oerklank van kosmos?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s