Skip to content

Vergeten woorden herzien

2 juni 2013

Ruim anderhalf jaar geleden gaven wij een lijst uit van vergeten woorden, te weten woorden die ergens tussen het Oudgermaans en het hedendaags Nederlands verloren zijn gegaan. Sommige van deze zijn heel alledaags, sommige hoogst dichterlijk. Voor veel zaken bestonden vroeger twee of meer woorden. Dit hoge aandeel van evenwoorden en de hoe dan ook bijzonder rijke woordenschat konden ontstaan en standhouden ten gevolge van de inheemse, eveneens vrijwel vergeten dichtkunst. Deze draait om stafrijm, en stafrijm vergt afwisseling van benamingen om krachtig te blijven. Zo kwam het dat er bijvoorbeeld voor ‘zwaard’ wel vier woorden bestonden: zwaard, make, heruw en brand (hedendaagse spelling). Maar wel met dien verstande dat het ene woord ook toen als dichterlijker werd ervaren dan het andere.

Met deze lijst is een deel van die oude rijkdom herinnerd.

De lijst is sinds haar eerste uitgave al gestaag en stilletjes aangevuld, maar nu is de opmaak ook gewijzigd en heeft iedere ingang bovendien een bondige wortelkundige toelichting. Zo is het aangegeven aan welke andere Nederlandse woorden het verwant is, en of het woord nog in gebruik is in een of meerdere zustertalen; zo beantwoordt bijvoorbeeld vager ‘mooi, helder, licht’ aan Engels fair en Noors fager.

Bij dezen dan, en met uw welnemen!

Advertenties
10 reacties leave one →
  1. Walter Gauwloos permalink
    3 juni 2013 22:50

    Een lees of leze : wagenspoor-Goties :laists spoor. Afgeleid van leesten met de betekenis
    van o.a. volgen.
    Ge-huws : generatie (woordje dat btl ooit had overwogen
    Wal-geer : harpoen ” ” ” ” ” ”
    Wieland : kunstenaar, afgeleid van wiel : kunstig
    uitlaag : (outlaw) banneling

    • Olivier van Renswoude permalink*
      3 juni 2013 23:55

      Waar heb je walgeer opgedoken? Ik heb het niet terug kunnen vinden in de woordenboeken. Maar het herinnerde me wel aan Middelnederlands gaerfang, dat ik heb toegevoegd als gervang. Wieland betekent weliswaar waarschijnlijk zo veel als ‘kunstenaar’, maar eerder voeg ik deze als naam toe en niet als algemeen woord. Wat uitlaag betreft: dat woord lijkt me een latere ontwikkeling in het Oudnoords en vervolgens het Oudengels.

    • Gerard permalink
      17 mei 2015 16:34

      reactie op Walter’s woord Wal-geer =harpoen. in ’n naams-verklaringsboek kwam ik m’n naam Gerard tegen. Daarbij werd gezegd dat “geer” ’n germaans woord was voor speer.

  2. Walter Gauwloos permalink
    10 juni 2013 21:44

    dag Olivier,
    hier nog een woordje dat ik toevallig had ontdekt op de webstek van inl.Leiden :
    GEMEET,gamaids (got);gimed(osa),gemeit (mhd);mad (Engels) met de betekenis
    van vrolijk, opgewekt. Was al aan het uitsterven in het Middelnederlands.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      11 juni 2013 00:08

      Hai Walter,

      Dank, dat is een goeie. Ik had al meiden in de lijst staan, en Middelnederlands gemeit/gemeet (> Nederlands *gemeid/gemeed) lijkt daar het voltooid deelwoord van te zijn. Ik heb het als gemeid toegevoegd.

  3. Gerard permalink
    17 mei 2015 16:45

    Kwam in ’n Katholieke Illustratie 1923 – 1924 ’t woord “CONGEGRANISTE’ tegen. Weet iemand wat dit is ? woorden die er enigszins op lijken geven zoiets van “verwand(schap)” / van ’t zelfde geslacht” aan. In zinsverband luidt het “Ze vierde haar 50 – jarig jubilé als congegraniste”.

    Overigens in de lijst van oude woorden op deze site mis ik de -C-.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      17 mei 2015 17:13

      Beste Gerard,

      Dat moet congreganiste wezen, horende bij congregatie ‘godsdienstige vereniging’, ontleend aan Latijn congregātiō ‘het bijeenbrengen, verzameling, vergadering’ (dus oorspronkelijk niet noodzakelijkerwijs in godsdienstig verband).

      Lees hier meer.

      De vergeten woorden in onze lijst zijn bij wijze van regel nagenoeg allemaal van inheemse oorsprong. Woorden die met c- beginnen zijn bijna altijd ontleend aan vreemde talen.

  4. Carole Hassebroek permalink
    1 februari 2016 19:03

    Is het woord ‘kats’ wat betekent zoiets als ‘helemaal’ een vergeten woord?
    “Ik ben dat kats vergeten”

    • Olivier van Renswoude permalink*
      1 februari 2016 19:31

      Hmmm, ik weet dat kats gewoon is/was in het Drents en Twents, inderdaad in de betekenis ‘helemaal, volkomen’, maar ook ‘ineens, zomaar’ e.d. De tweede betekenis zou wel eens de meer oorspronkelijke kunnen zijn.

      In dat geval zou het hier dan om hetzelfde woord kunnen gaan als Gronings, Drents, Twents kats! (en nevenvormen), een uitroep om een kat mee te verjagen, kennelijk afgeleid van kat.

      Of ik het als vergeten woord kan bestempelen weet ik niet, want mogelijk is nog niet zo lang geleden in die streken pas ontstaan en daarbuiten nooit bekend geweest.

  5. Jacques van der Velden permalink
    10 juni 2016 21:25

    Waar heeft u het vergeten woord “slijde” = “slij” gevonden? Hoe werd dat woord geschreven. Kunt u daar meer over vertellen. Ik probeer “Sliede” in de samenstelling “Sli(e)devenne” te verklaren, oudste vermelding [1340]. Bij voorbaat dank.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s