Moeders maand

Te mei raakt Middelgaard weer eindelijk in volle tooi. Alom ontvouwt zich het verste groen onder welkome, lessende regen. Moeder Aarde zingt haar mooiste klanken, de vogels leggen eieren—wie goed luistert hoort meiklokjes beieren. Het schikt dat Moederdag voor ons in deze mooie maand valt: het wil dat moeder en mei wellicht een oorsprong delen.

Wij hebben mei met alle andere maandnamen overgenomen van de Romeinen, die in hun eigen taal nog Māius zeiden. Men denkt en stelt, het woord hoort bij of is afgeleid van maior ‘groter’, dat zelf wel is vereenvoudigd uit ouder *magior, aangezien het de vergelijkende trap van magnus is. Met het oog op de groei die deze maand kenmerkt lijkt deze verbinding heel redelijk. Maar waarom is er dan een verschil in klinkerlengte tussen Māius en maior? En is er niet een andere herkomst aan te wijzen?

Nu was Māius ook een toenaam van Iūpiter. Deze verwijst naar zijn brengen van wasdom, zo stelt onder andere het gezaghebbende Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. Inderdaad, Iūpiter is eigenlijk Vader Hemel, die regen schenkt tot vruchtbaarheid. Daarnaast hadden de Romeinen een godin die zij Māia noemden, en uit de overlevering blijkt dat zij sterk met groei, vruchtbaarheid en Moeder Aarde in verband gebracht werd. Later vereenzelvigde men haar met de Griekse Maîa (‘moeder’), maar dat hoeft dus niets te zeggen over de oorsprong van de Latijnse naam Māia.

Voor Māius en Māia blijkt een andere, zeer goede herkomst aan te wijzen. Ze zijn te herleiden tot een wortel wiens bestaan in het Indo-Europees—de voorloper van onder meer het Latijn, het Grieks en de Germaanse talen—nog niet zo lang geleden is vastgesteld. Die wortel had de zeer betamelijke betekenis ‘groeien’ en de vorm *meh2 (jonger *mā-). Een rechtstreekse werkwoordelijke voortzetting hiervan was Hettitisch mai-, mi- ‘(op)groeien; gedijen; geboren worden’, met daarbij de afleiding maiant- ‘jonge man, volwassen man’. (Het Hettitisch was een taal die ooit werd gesproken in wat nu Turkije is.)

Andere woorden die wij tot deze wortel kunnen rekenen zijn Latijn mās ‘mannelijk; man’ en zijn verlenging masculus met dezelfde betekenis, alsmede onder meer Latijn mātūrus ‘rijp, volwassen’, Tsjechisch matorъ ‘oud’, Oudiers mór ‘groot’ en Oudgermaans *maizō en *maistaz (Nederlands meer en meest).

Maar de mooiste mogelijkheid is het toebehoren van moeder, langs Oudgermaans *mōdēr. Het was onder geleerden al geruime tijd bekend dat dat woord net als onder meer Grieks mḗtēr, Latijn māter en Oudiers máithir teruggaat op een Indo-Europese voorloper *meh2tēr. En nu mogen we eraan toevoegen dat het waarschijnlijk is afgeleid van onze wortel *meh2 ‘groeien’.

Aldus staan moeder en mei beide in het teken van groei en ontstaan! En het mooie te meer is dat het bijbehorende werkwoord in onze streken ontwikkeld zou zijn tot Oudgermaans *majjaną en vandaar Nederlands meien. Dat wil zeggen, mei had net zo goed een woord van onze bodem kunnen zijn, hier gewassen gelijk de groene bladeren die in deze schone tijd uit hun knoppen komen.

Noot
Latijn māiestās ‘hoogheid, verhevenheid’ en māiusculus ‘iets ouder’ zijn—anders dan voorheen gemeend—beter niet te verbinden met maior ‘groter’ (< *magior). Ze hebben immers een lange klinker en zijn net als Māius en Māia goed te herleiden tot de hier besproken wortel *meh2 ‘groeien’. Vergelijk voor de betekensontwikkeling hoe Latijn altus ‘hoog’ en Oudgermaans *aldaz ‘oud’ beide voortzettingen zijn van *h2el-to-s ‘gegroeid’, bij de wortel *h2el- ‘(op)groeien; opvoeden’.
Beeld
Door FoeNyx. Enige rechten voorbehouden.
Verwijzingen

Derksen, R., Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon (Leiden, 2008)

Kloekhorst, A., Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon (Leiden, 2008)

Kluge, F. & E. Seebold, Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, 24., durchgesehene und erweiterte Auflage (2002)

Nikolaev, A., “Greek ἀμαυρός and Indo-European *meh2 ‘great, large’”, in Proceedings of the 25th Annual UCLA Indo-European Conference, ed. by S. W. Jamison, H. C. Melchert and B. Vine (Bremen, 2014), blz. 121–36

Vaan, M. de, Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages (Leiden, 2008)

Yakubovich, I., “Indo-European *mā- ‘to grow’, in Indoevropejskoe jazykoznanie i klassičeskaja filologija 14 (2010), 478–92

7 gedachtes over “Moeders maand

  1. Als moeder en mei herleidbaar zijn tot groeien in *meh2, hadden de indo-europeeers dan minder woorden/begrippen? Want als *meh2 groeien betekende… had men dan daarnaast op dat moment geen woord voor moeder of de maand mei? Het begrip maand is wellicht nog niet zo oud als de indo-europeese taal? Ik meende dat het begrip ‘maand’ al in de oude steentijd bekend was. Maar tja… wat zegt dat over de indo-europeeers 🙂

    Mvg, Lolke

    1. Eer *meh₂ter- ‘moeder’ werd gevormd hadden de Indo-Europeanen of hun voorouders ongetwijfeld in elk geval een alomtegenwoordig kinderwoordje als mama in gebruik. Sterker nog, ik vermoed dat het woord *meh₂ter- (dat door de kleurende werking van de *h₂ werd uitgesproken als *mah₂ter-) gevormd is als een soort erenaam of dichterlijke omschrijving in beginrijm met mama. We zien immers ook *ph₂ter- ‘vader’ (wel van *peh₂- ‘hoeden’) naast papa.

      Het begrip ‘maand’ is weliswaar heel oud, maar het hebben van namen voor verschillende maanden niet, althans in de Indo-Europese wereld. Māius heeft dan ook geen evenknieën buiten het Latijn en is dus betrekkelijk jong.

  2. Heeft *méh2l-o- ‘appel’ / ‘appelboom’ nog iets met *meh2– ‘groeien’ van doen?

    Mijn appelboom staat nu net in de maand mei in volle bloei 🙂

    Mvg, Lolke

    1. Met de vaak aangenomen grondvorm *meh₂lo- zouden we inderdaad bij deze wortel aan kunnen knopen. Maar Guus Kroonen heeft enkele jaren geleden betoogd dat Hettitisch šam(a)lu-, een woord dat kennelijk ‘appel(boom)’ betekende, ook een evenknie is en dat de grondvorm daarom beter is vast te stellen als *smh₂l-. (In het Grieks en Latijn raakte *sm- vereenvoudigd tot m-.)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.