Strijd is bittere ernst

In het jaar 1066 kwam de wijkingtijd voorgoed ten einde toen een Noors leger van vele duizenden zielen op Engelse bodem werd verrast en verslagen in wat in eigen taal een orrosta genoemd werd. Dat Oudnoordse woord voor ‘veldslag, strijd’ staat te boek als van onbekende herkomst maar blijkt goed te begrijpen als een evenknie van ons eigen ernst.

Een beroemde strijd
De slag die de Noren verloren geschiedde bij Stánfordbrycge ‘Steenvoordbrug’ en werd ruim anderhalve eeuw later beschreven door de bekende IJslandse dichter en geschiedkundige Snorri Sturluson in Heimskringla, een verzameling van koningsverhalen. Wij lezen bij Snorri hoe de Noren onvoorbereid waren—verspreid en niet in heergewaad—toen zij in de verte een heerschare zagen naderen onder een wolk van stof en met wapens blinkend als ijskiezels. De Engelsen waren in aantocht.

Zo goed als kon sloten zij de gelederen ter wering. De Noorse aanvoerder, koning Haraldr zelf, schouwde zijn mannen toen opeens zijn ros onder hem viel en hij eraf. Meteen stond hij weer op en noemde het een goed teken voor een reis. De Engelsen waren inmiddels aangekomen en hun koning Harold had het gezien. Hij zei van zijn wederstrever dat diens geluk voorbij was. En dat bleek toen de orrosta eenmaal begon en de Noorse koning niet veel later wederom te gronde ging, deze keer voorgoed.

Haraldr konungr Sigurðarson var lostinn ǫru í óstinn; þat var hans banasár; féll hann þá, ok ǫll sveit sú, er fram gékk með honum, nema þeir er aptr opuðu, ok héldu þeir merkinu. Var þá enn hinn harðasti bardagi. Gékk þá Tósti jarl undir konungsmerkit. Tóku þá hvárirtveggju at fylkja í annat sinni, ok varð þá á dvǫl mjǫk lǫng á orrostunni.

Koning Haraldr Sigurðarson was door een pijl in de keel geraakt; dat was zijn doodszeer. Hij viel toen, en heel het gevolg dat met hem voortging, behalve zij die zich terugtrokken, en zij hielden het vaandel. Het was toen nog het hardste gevecht. Edelman Tósti ging toen onder het koningsvaandel. Beide zijden begonnen zich toen andermaal op te stellen en er was toen een zeer lange stop in de strijd.

De Engelsen behaalden enige tijd later de zege, waar ze echter niet lang van genieten konden, want ze hadden zich gelijk weer naar het zuiden te spoeden. De Normandische koning Willem de Bastaard had zoals verwacht met grote krijgsmacht de overtocht gemaakt. In de strijd die volgde werden de Engelsen verslagen en hun koning gedood. Nu hadden de Franstalige binnenvallers het voor het zeggen.

Dat was een zwarte dag naar de mening van de beroemde Engelse schrijver en taalkundige J.R.R. Tolkien, die daarmee een grote klap voor de taal en het erfgoed van het eilandvolk vaststelde. Het lijkt er overigens op dat hij orrosta als (klank)voorbeeld nam voor Orrostar, de naam van het noordelijke deel van het eiland Númenor in zijn verhalen over Middenaarde.

Vermoedelijk verwant
In het Oudnoords was orrosta dus een gangbaar woord voor ‘veldslag, strijd’. Daarvan is orrostunni aan het slot van de aanhaling hierboven een verbogen vorm met het bepaalde lidwoord aan het einde, zoals gebruikelijk in die taal. (Vergelijk: naast grund ‘grond’ was het grundin ‘de grond’.) Het woord had ook de wel jongere nevenvormen orrasta en orresta, en ter duiding zijn in de loop der jaren meerdere voorstellen gedaan die weinig overtuigend zijn en hier buiten beschouwing zullen blijven.

In de Westgermaanse talen komen we het woord niet tegen, maar wel vormen van ernst. Wij begrijpen dat nu als ‘plechtige, aandachtige stemming’ en ‘oprechtheid’, maar oudere vormen als Oudnederlands ernost en Oudengels eornost betekenden ‘strijdgerichtheid’ en ‘strijd’. Hun gemeenschappelijke voorloper is *ernustaz en daarover hebben de woordenboeken tot nu toe verrassend weinig of het verkeerde te zeggen gehad.

In het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands wordt het verbonden met *arniz, bekend van Oudnoords ern ‘flink, kwiek’ en Gotisch arniba ‘wis, vaststaand’, maar dat valt bij voorbaat al te betwijfelen. Verkeerd is de daar geopperde herleiding tot de Indo-Europese wortel *h1er-, *h1or- ‘in beweging brengen’, verondersteld voor onder meer Latijn orior ‘opgaan, ontstaan, ontspringen, geboren worden’. Zo’n wortel heeft nooit bestaan, want eigenlijk waren het twee duidelijk te onderscheiden wortels, zoals bevestigd door het grote en betrekkelijk nieuwe Lexikon der indogermanischen Verben.

De ene had de vorm *h3er- en de betekenis ‘verrijzen’. De met *h3 gespelde keelklank zou de aangrenzende *e tot een *o hebben ‘gekleurd’ en die zou zich klankwettig tot een Germaanse *a hebben ontwikkeld, niet een *e. Dus *ernustaz moet van andere herkomst zijn. Het reeds genoemde *arniz kan er wel op teruggaan; dat is gezien de betekenis zelfs waarschijnlijk. Hetzelfde geldt voor *arduz, de voorloper van aard.

De juiste wortel
De andere wortel is in vorm en betekenis vastgesteld als *h1er- ‘bereiken, geraken’. Deze is bekend van bijvoorbeeld Grieks érkhomai ‘(ik) kom, ga’. De klank die met *h1 wordt gespeld was neutraal en zou de *e niet tot iets anders ‘gekleurd’ hebben. Te meer, de vervoeging van de tegenwoordige tijd van die wortel gebeurde ook met het achtervoegsel *-n(e)u-. De wortel zelf droeg daarbij geen klemtoon en raakte vereenvoudigd. Zo was het dus *h1r-néu-ti en dat is overgeleverd als Oudindisch ṛṇóti ‘(hij/zij) brengt, laat bereiken’ en Hettitisch arnuzi ‘(hij/zij) levert’.

Van die vervoeging zou een afleiding *h1ér-nu-sto-s en diens verzamelvorm *h1r-nu-stéh2 (zie noot) zich in het Germaans ontwikkeld hebben tot *ernustaz en *urrustō. En die zouden geleid hebben tot Nederlands ernst en Oudnoords orrosta. Dat de *-r-n- in het ene geval een *-rn- bleef en in het andere een *-rr- werd is het gevolg van het oorspronkelijke verschil in klemtoon. Dat is ook de reden van het onderscheid tussen Duits Stern en Nederlands ster, ouder sterre.

Maar wat heeft ‘bereiken, geraken’ te maken met ‘strijd’ en dergelijke? Wel, het is een kleine stap van ‘geraken’ naar ‘raken, treffen’, zoals (ge)raken zelf ook laat zien. En een gevecht heet ook wel een treffen, voluit gewapend treffen.

Dezelfde wortel is bovendien in andere Germaanse woorden te herkennen. We noemen *erōn, de voorloper van Oudnoords jara ‘strijd’, eigenlijk dus ‘treffen’. We noemen tevens *arundiją ‘boodschap’, eigenlijk het ‘bereikende, aankomende, gebrachte’, de voorloper van onder meer Oudsaksisch arundi en Oudengels ærende (Engels errand). Ook mogelijk is toebehoren van *erlaz, bekend van Oudsaksisch erl, Oudengels eorl (Engels earl) en Oudnoords jarl. Dat betekende in de dochtertalen weliswaar ‘edelman’, zoals ook in de aanhaling hierboven, maar zulks is gemakkelijk ontstaan uit ouder ‘krijger’.

Besluit
Twee woorden die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken lijken te hebben, Oudnoords orrosta ‘veldslag, strijd’ en Nederlands ernst ‘plechtige, aandachtige stemming’, zijn eigenlijk evenknieën van elkaar, ontstaan uit twee verschillende verbogen vormen van hetzelfde voorouderlijke woord. En dat woord had de betekenis ‘treffen’, van bijtende wapens.

Noot
Een verzamelwoord oftewel collectivum duidde een verzameling aan, in dit geval een reeks treffingen, en had de klemtoon op de uitgang, die de vorm *-eh2 had. Die ontwikkelde zich in het Oudgermaans klankwettig tot *-ō en aangezien vrouwelijke woorden daar ook op *-ō eindigden (in nominatief enkelvoud althans) kon *urrustō opgevat worden als een vrouwelijk woord en later ook zwak verbogen worden, met Oudnoords orrosta als uitkomst.
Beeld
Slaget ved Stamford bru ‘De slag bij Stamfordbrug’ (1870) door Peter Nicolai Arbo.

Verwijzingen

Kloekhorst, A., Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon (Leiden, 2008)

Kroonen, G., Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden, 2013)

Mayrhofer, M., Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen, I-III (Heidelberg, 1992-2001)

Ringe, D., From Proto-Indo-European to Proto-Germanic (Oxford, 2006)

Rix, H. e.a., Lexikon der indogermanischen Verben, 2. Auflage (Wiesbaden, 2001)

Philippa, M., e.a., Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (webuitgave)

Sturluson, S., Heimskringla. Nóregs konunga sǫgur, udgivet af F. Jónsson (Kopenhagen, 1911)

Sturluson, S., Heimskringla, translated by A. Finlay and A. Faulkes, Volume III (London, 2015)

Vries, J. de, Altnordisches etymologisches Wörterbuch (Leiden, 1962)

Vries, J. de, Nederlands etymologisch woordenboek (Leiden, 1971)

3 gedachtes over “Strijd is bittere ernst

  1. Zoals altijd weer boeiend.
    Mag ik voor de etymologie van orrosta ook aan het volgende denken? De verwantschap met ‘ernst’ wordt daardoor niet uitgesloten.
    Bij mij komt het Franse woordje route (reisweg) op dat men ook in het Nederlands gebruikt. In het Francien was er rouste, wat de naam was voor een troep of leger. Een ‘vieux routier’ was een oude soldaat. De route was dan een militaire expeditieweg. Kan daar misschien de latere betekenis van ‘reisweg’ in terug te vinden zijn?
    Ik vermoed dat het Nederlandse ‘ros rossen afrossen’ (afranselen, vechten) verwant kan zijn. Temeer daar het oudste Frans de meeste legertermen uit het oude Nederfrankisch, voorloper van ons Nederlands, heeft gehaald. De vraag is weer ‘wie leende van wie’. Dat ros of rossen is volgens mij ook verwant aan ‘geraas’ wat tumult en (oorlogs)lawaai betekende. Rotsen en rossen betekenden ‘wild rijden’.
    ‘Bloedrasten’ betekent iemand bont en blauw slaan of een blauw oog slaan. Iemand ‘rasteren’ (Verwant met arresteren?) is iemand in bedwang houden, in zijn macht krijgen. Rijden en rossen betekenden ‘nogal losbandig leven’.
    Over de zogezegde oorsprong uit ros (paard) en roest uit het Latijn kan nog zorgen voor enige discussie, zeker bij de mogelijke verwantschap tussen de hier aangehaalde woorden.
    Zo vraag ik mij af of ‘orrosta’ niet eerder past bij ons ‘rosten’.
    En wat te denken van het rusteloze onruste (onraste) waarbij raste (rust) al in 675 voorkwam…

    1. Dat zijn een boel verschillende woorden!

      Waar heb je rouste in de betekenis ‘troep, leger’ gevonden?

      Het werkwoord rossen is een vereenvoudiging van rotsen, en die ts maakt het zeer onwaarschijnlijk dat het verwant is aan orrosta. Bovendien blijft het eerste lid or- dan onverklaard en is het verband met ernst (< *ernustaz) al helemaal niet meer mogelijk.

      Vanwege die ts is rossen/rotsen evenmin te verbinden met razen en bloedrasten. Waar dat laatste woord vandaan komt is overigens moeilijk te zeggen, maar WNT heeft het als bijvorm van bloedristen (zelf naast bloedrijzen).

      Verder is rasteren ‘beslag leggen e.d.’ beslist een verbastering (of anderszins voorvoegselloze nevenvorm) van arrasteren (nu arresteren) en dat heeft een bekende oorsprong in het Latijn.

      Ten slotte noem je onruste/onraste. Maar een Oudnoordse evenknie daarvan zou niet de vorm orrosta hebben, want de evenknieën van on- waren daar ú- en ó-.

      Wel is eens iets vergelijkbaars voorgesteld: orrosta ware de voortzetting van *uz-rastōn met het bekende voorzetsel en voorvoegsel *uz ‘uit’, dus letterlijk een ‘toestand dat men uit zijn rust is’. Klankwettig is die ontwikkeling echter twijfelachtig en het Oudnoords heeft verder geen andere gevallen van dergelijk gebruik van *uz, dus De Vries heeft deze duiding als onwaarschijnlijk verworpen.

      1. Bedankt voor de uitleg.

        -Waar heb je rouste in de betekenis ‘troep, leger’ gevonden?
        Dat kwam uit dit boek:
        De Sourdeval Ch. Mourain, ‘Études Gotiques’. Tours 1839, p. 38
        ROUTE, routier, déroute. Route, ou plutôt rouste,
        signifiait autrefois armée, troupe, et routier voulait dire
        soldat. Route vient de l’isl. rosta, guerre, combat. Ros-
        tar, pugnator, est un des surnoms d’Odin. Les écoliers
        et les matelots se servent encore du mot rouster pour
        dire frapper. Nous avons transporté le mot route du sens
        d’armée et d’expédition militaire , au chemin parcouru
        par cette expédition, et voilà comment le mot route est
        devenu chez nous synonyme de chemin. Le mot déroute,
        est la dipersion de la route, de l’armée.
        On peut donc sans métaphore dire un vieux routier
        pour un vieux soldat.

        Bedankt voor de aandacht.

Laat een reactie achter op Olivier van Renswoude Reactie annuleren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.