Skip to content

Van zwaardzijde en spilzijde

27 februari 2014

Het is niet boud om te stellen dat onze middeleeuwse en vroegere voorouders dichterlijker van taal waren dan wij hedenvolk zijn. Overdracht en zinnebeeld bezielden hun spraak te meer, al waren zij zich daar wellicht niet eens zo van bewust. Een mooi getuige hiervan is dat zij spraken van hun zwaardzijde en spilzijde wanneer zij de mannelijke en vrouwelijke lijn der verwantschap bedoelden, welke wij thans minder bekoorlijk vaderszijde en moederszijde noemen, en dat zij verwanten aan weerszijden ook wel zwaardmagen en spilmagen noemden.

Dat de man door het zwaard werd gekenmerkt zal niet verbazen, al moet gezegd worden dat het zwaard, gelijk de speer, niet alleen een zinnebeeld van strijd was, maar ook van rechtspraak. Dat de vrouw door de spil werd gekenmerkt zal gauwer vragen oproepen. Want wat heeft een vrouw nu van doen met een spil ‘as’? Wel, dat woord heeft zich met enige verbastering ontwikkeld uit Oudgermaans *spinnilō en is eigenlijk een afleiding bij *spinnanan ‘draad maken, garen maken’, vanwaar Nederlands spinnen. Als zodanig verwees spil oorspronkelijk naar een spingerei, en dan waarschijnlijk de klos, oftewel de spoel waar het gesponnen garen om wordt gewonden. Spinnen en weven waren aanzienlijke bezigheden en hadden een sterk mythologische lading. Zoals hun Romeinse en Griekse weergaden spinnen de Germaanse schikgodinnen de levensdraad en weven zij het web des lots. Wie spint en weeft bevindt zich dus in machtig gezelschap.

Nu was niet alleen het zwaard maar ook de speer het kenmerk van de man en had zijde bovendien enkele evenwoorden, waaronder halve en hand. Vandaar dat er naast zwaardzijde en spilzijde nog enkele andere samenstellingen met dezelfde betekenis in gebruik waren, zoals overgeleverd in het Nederlands en zustertalen.

Ter aanduiding van de mannelijke lijn:
zwaardzijde (Middelnederlands swertsīde, Middelhoogduits swertsīde, Oudfries swerdsīde)
zwaardhalve (Middelnederlands swerthalve, in swerthalven ‘van vaderszijde’)
speerhalve (Oudengels sperehealf)
speerhand (Middelnederduits speerhant, sperehant, Oudengels sperehand, Oudfries sperehand)
wapendhalve (Oudengels wǽpnedhealf)
wapendhand (Oudengels wǽpnedhand)

Ter aanduiding van de vrouwelijke lijn:
spilzijde
(Middelnederlands spillesīde, Middelnederduits spinnelsīde, spillesīde, Oudfries spindelsīde)
spilhalve (Middelnederduits spilhalve, Oudengels spinelhealf)
spilhand (Middelnederduits spindelhant, spillehant)
wijfhalve (Middelnederduits wīfhalve, Oudengels wífhealf)
wijfhand (Oudengels wífhand)

De tegenstelling wapend- : wijf- is afgezien van een enkel spoor in het Middelnederduits uitsluitend in het Oudengels overgeleverd, als wǽpned- : wíf-. Aldaar komt ze nog in menige samenstelling voor, zoals wǽpnedcild ‘mannelijk kind, zoon’ tegenover wífcild ‘vrouwelijk kind, dochter’ en wǽpnedmann ‘mannelijk mens’ tegenover wífmann ‘vrouwelijk mens’ (vanwaar Engels woman). Opmerkelijk genoeg, aangezien wǽpned letterlijk ‘gewapend’ betekent en dus een bijvoeglijk naamwoord is, is wíf hier wellicht ook eerder als bijvoeglijk naamwoord te lezen, en dus niet geheel hetzelfde woord als wíf ‘vrouw’ (Engels wife, Nederlands wijf).

Ja, mogelijk betekent wíf (Engels wife, Nederlands wijf) eigenlijk ‘het vrouwelijke’ en is het een verzelfstandiging van een bijvoeglijk naamwoord woord waarvan de overdrachtelijke betekenis ‘vrouwelijk’ was en de eigenlijke, letterlijke betekenis ons ontgaat. Hoe dan ook lijkt het verwant aan Oudengels wǽfan ‘aankleden’ en Gotisch biwaibjan ‘omhullen’ en komen wij weer dicht in de buurt van het kenmerk van de vrouw als spinster en weefster. Daarover een andere keer meer.

Verwijzingen
INL, Middelnederlandsch Woordenboek (webuitgave)
INL, Woordenboek der Nederlandsche Taal (webuitgave)
Köbler, G., Altenglisches Wörterbuch, 2. Auflage (2003)
Köbler, G., Altfriesisches Wörterbuch, 2. Auflage (2003)
Köbler, G., Mittelniederdeutsches Wörterbuch, 3. Auflauge (2014)
Kroonen, G., Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden, 2013)
Lehmann, W.P., A Gothic Etymological Dictionary (Leiden, 1986)
Philippa, M., e.a., Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (webuitgave)
Advertenties
8 reacties leave one →
  1. Erna Kampman permalink
    27 februari 2014 19:57

    Echt interessant artikel, ben erg benieuwd naar het beloofde vervolg. Ik heb de link naar het vroegere artikel over de Na’s gevolgd – naar aanleiding daarvan geprobeerd het artikel over Nehalennia te openen maar dat is niet meer beschikbaar. Is er een manier om hier toch een copie van te krijgen, want dit interesseert me in hoge mate. Bij voorbaat dank!

    • Olivier van Renswoude permalink*
      27 februari 2014 20:27

      Dank! In het vervolgstuk zal ik aan de hand van een zekere groep woorden vooral ingaan op de voorstelling van spinnen en weven in de inheemse mythologie.

      Terugblikkend vond ik mijn oorspronkelijke twee stukken over Nehalennia wat te warrig. Ik heb me voorgenomen om er binnenkort een degelijker stuk over te schrijven.

  2. Marian E permalink
    27 februari 2014 22:02

    Bijzonder dat man en vrouw “mens” heetten in die tijd, gelijkwaardig. Het bijvoeglijk naamwoord duidelijk maakte of de mens een zwaard had of een spoel die levensdraad kon weven?
    Vond ook:
    A royal portrait employing strong mythic overtones: Queen Elisabeth of Romania, born a German princess, adopts the national costume of Romania, with distaff and spindle…
    Ariadne’s draad.Vrouwelijke Vrijmetselaarsloge: “De Weefsters”..
    Spin is een van de beelden voor de “Grote Moeder”.
    World Wide Web, is een web van draden, maar eerder grid dan web misschien omdat hier geen midden is van waaruit spiraalvormig zich het web ontwikkelt?
    Spin en “spindle” weven beiden draad. Klinkt misschien vreemd, maar spil of “spindle” vanwege het vrouwelijke yin, dat “vanuit haar onderlichaam ’s levens doorgaande lijn “weeft”?

  3. Walter Gauwloos permalink
    27 februari 2014 22:24

    In het Engels heeft het woord ‘spinster’ de betekenis gekregen van een oude vrijster of ongehuwde vrouw.
    Ook in sprookjes zoals Doorn roosje of Repelsteeltje is het spinnen een belangrijk onderwerp.
    Walter

  4. Kasper Nijsen permalink*
    28 februari 2014 12:20

    Interessant, ik had hier nog nooit van gehoord. Al moet ik zeggen dat in mijn gedachten de zin “Dat de man door het zwaard werd gekenmerkt zal niet verbazen…” heel anders vervolgd werd. Maar dat is waarschijnlijk vooral een teken dat ik weer wat moet minderen in de (neo-)Freudiaanse leesstof die ik tot me neem.

  5. Rita permalink
    2 november 2014 20:00

    Leuk artikel! Jammer dat je niet het OudFries hebt meegenomen in je analyse. Die taal kende de termen spindelside en swerdside ook.

  6. Rita permalink
    2 november 2014 20:02

    Niet goed je artikel gelezen want je had OudFries wel meegenomen! Sorry!

Trackbacks

  1. Dijzen | Taaldacht

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s