Stille vrienden in Engeland

Zijn Nederlands groen en Engels green hetzelfde woord? Nou, ja en nee. Ze verschillen weliswaar duidelijk van vorm, maar ze hebben niettemin een gemeenschappelijke voorloper, uit de taal waar beide talen vertakkingen van zijn. Het zijn aldus zogenaamde evenknieën, net zoals bijvoorbeeld aarde en earth of huis en house. Van veel Nederlandse woorden is zo vrij gemakkelijk de evenknie in het Engels te herkennen. Veel, niet allemaal, want soms ligt het helemaal niet voor de hand.

Het Nederlands en het Engels zijn net als enkele andere talen ontstaan uit het Oudgermaans, dat omtrent tweeduizend jaar geleden werd gesproken in de Lage Landen en verder naar het oosten en noorden. In Brittannië sprak men indertijd vormen van Keltisch, en hier en daar Latijn als nalatenschap van honderden jaren Romeinse bezetting en beschaving.

In de vierde en vijfde eeuw, toen de Romeinen daar verzwakt waren en vervolgens vertrokken, staken echter vele Germanen vanuit Nederland, Noord-Duitsland en Jutland de vertrouwde Noordzee over om zich voorgoed op het eiland te vestigen. Zij vermengden zich met de eerdere, Keltische bewoners—van wie de afkomst en zeden overigens betrekkelijk dicht bij hun eigen lagen—en werden uiteindelijk de Engelsen. Hun vorm van Germaans ontwikkelde zich tot het Engels.

Vanzelfsprekend hebben het Nederlands en het Engels een groot deel van hun woordenschat gemeen als erfenis van het Germaans, al zijn ze beide mede dankzij de nodige stelselmatige klankverschuivingen hun eigen kant opgegaan. Vandaar dus dat we enerzijds Nederlands groen en anderzijds Engels green zien (naast Duits grün, Zweeds grön enzovoort), vanuit een enkel Oudgermaans *grōniz.

In andere gevallen zijn de vormverschillen wat groter, maar voelen de meeste mensen wel aan dat het om evenknieën gaat, omdat de betekenis min of meer gelijk is gebleven, zoals bij oog en eye. De Oudengelse vorm éage was nog minder ver van ons oog verwijderd, in spelling althans. In het Oudgermaans moet het woord de vorm *augōn gehad hebben. Inderdaad, Duits Auge zit daar nog het dichtst bij.

Lastiger voor de doorsnee spreker aan weerszijden van de Noordzee wordt het wanneer in een van de talen (of beide) de oorspronkelijke betekenis van het woord is veranderd, en helemaal wanneer zowel vorm en betekenis afwijken. Hoeveel mensen beseffen bijvoorbeeld dat herfst en harvest ‘oogst’ evenknieën zijn? Of dekken en thatch ‘rietdekken’? Wie ziet of hoort de naam van een wisse Britse bewindsvrouw en denkt Margriet Dekker?

Daarom is hier nu een lijst van zulke onopvallende Engelse evenknieën.

14 gedachtes over “Stille vrienden in Engeland

  1. Beste Olivier, ik neem aan dat “berg” -“barrow” (vooral met de interessante betekenisverschuiving naar ‘grafheuvel’) ook wel een interessant paar zou vormen om toe te voegen. Taalkundige groet en moge Tuw je immer bijstaan!

    1. Hai Eric!

      Loer in de zin van op de loer liggen komt van loeren en gaat samen met Engels to lour, lower ‘dreigend kijken’ terug op Westgermaans *lūrēn.

      Loer in de zin van een loer draaien is vermoedelijk een vervorming van lor, onder invloed van loeren hierboven of van loeder, loer ‘lokmiddel’. Dat laatste woord gaat terug op Westgermaans *lōþr, en dat is langs het Noordfrans ook geëindigd als Engels lure ‘lokmiddel’ (en vandaar to lure ‘lokken’).

      Geen echte evenknieën dus.

      De rechtstreekse evenknie van Engels should is Nederlands zou (ouder zoude) en zouden. Daar is schuld wel aan verwant, doch als afleiding van het oorspronkelijke werkwoord.

      1. Prachtige lijst!

        Uit Pokémon Rood leerde ik als kind dat het Engelse “leer” sluw kijken of gluren betekent. Nu ik deze comments lees, beeld ik me in dat dit vergelijkbaar is met loeren, wat tevens sluw kijken en gluren kan betekenen, maar ik weet niet of dit klopt. Kan gluren zelf hier ook verwant aan zijn?

      2. Dank!

        Engels to leer komt van leer ‘zijwaartse blik’ en dat is wel hetzelfde woord als het inmiddels in onbruik geraakte leer ‘wang; gezicht’, van Oudengels hléor ‘wang, zijkant van het gezicht; gezicht’.

        Dat gaat vervolgens net als o.a. Drents leier ‘wang’, Middelnederlands lier ‘wang; jukbeen’ en Oudnoords hlýr ‘wang’ terug op Oudgermaans *hleuzą. Dus geen evenknie van loeren, vrees ik.

        Gluren is niet verwant aan loeren, maar wel de evenknie van Engels glower ‘boos kijken of staren’.

  2. Raar dat u wel nederlands en duits noemt in uw verhalen, maar nooit friese woorden aangeeft. Grien en green worden in fries en engels verschillend geschreven, maar exact hetzelfde uitgesproken.
    Eagen en eye.
    Engelsen geven zelf ook aan dat hel old english en old frisian vrijwel gelijk was.

  3. Die treffende gelijkenissen tussen het Nederlands en het Engels interesseren mij ook. Temeer omdat we hier in West-Vlaanderen geografisch het dichtst bij Engeland liggen en dat daar ook sporen van zijn in de West-Vlaamse taal en het oude Engels die het algemeen Nederlands niet heeft. Hierbij probeer ik nog een aantal woorden op te sommen die mij nu invallen. Een exhaustieve lijst maken lijkt mij een hemeltergend werk. De woorden zijn in betekenis soms flink -soms niet- uit elkaar gegroeid. De honderden woorden die bijna identiek zijn staan er niet bij.

  4. aanslag onslaugh
    akerre (West-Vl. op een kier) ajar (on jar)
    akker acre
    baar bare
    baar bear
    baken beacon
    balg belly
    bank bench
    beroofd bereaved
    bespreken bespeak
    bezig busy
    big pig
    bijten bait
    blad blade
    bleken bleach
    blinken blink
    boom beam
    bord board
    borstel bristle
    brem/braam broom
    buil boil
    deel deal
    dreet dirt
    duiken duck
    duurte dearth
    eest oast
    gek geek
    gevaar fear
    gewaar aware
    gewrocht wrought
    gezond sound
    gilwe (West-Vl. geel) yellow
    grauw grey
    haven haven
    herberg harbour
    herrie hurry
    hevig heavy
    hille (West-Vl. heuvel) hill
    hoed hood
    hoek hook
    hond hound
    ijdel idle
    kaas cheese
    karnen churn
    kennen ken
    ket kid
    kieken chicken
    klieven cleave
    klodde (West-Vl.) clothe
    knagen gnaw
    knapzak knapsack
    koen keen
    kont cunt
    korst crust
    kot cote
    krank crank
    krop crop
    kruien (kruden) crowd
    kruik crock
    kruipen creep
    krul curl
    kuchen cough
    kwik quick
    laan lane
    lam lame
    lepel lap
    leuk luke
    lid lid
    loof leaf
    lopen leap
    luttel little
    maagd maiden
    made meadow
    merrie mare
    naast next
    oordeel ordeal
    opfretten (West-Vlaams zich zenuwachtig maken) fret
    pers press
    plicht plight
    prettig pretty
    rakel (West-Vl. hark) rake
    ras rash
    rede road
    reep rope
    rekenen reckon
    roef roof
    roosteren roast
    rouw rue
    schakel shackle
    scheiden shed
    schoffel shovel
    schort shirt
    schreef serif
    schroot shred
    slijk slick
    sloef (West-Vl. slof) slovenly
    smal small
    smart smart
    smoren smother
    somp swamp
    spaan spoon
    sparen spare
    sperwer sparrow
    springen spring
    sproeien spray
    spuwen spew
    stam stem
    stede stead
    steiger stairs
    sterven starve
    stier steer
    stil still
    strand strand
    streng strong
    streven strive
    stropen strip
    tang tongs
    teken token
    telen till
    tijdig tidy
    timmer timber
    trekker trigger
    trouw true
    twijn twine
    varen fare
    velg felloe
    verloren forlorn
    vitten fit
    vlees flesh
    vloed flood
    voorst first
    Waals Welsh
    wassen wax
    wel well
    wen wen
    werpen warp
    weten wit
    wier wire
    zak sake
    zalig silly
    zeer sore
    zenuw sinew
    zetel settle
    zeug sow
    zoom seam
    zorg sorrow
    zuigeling suckle
    zuipen sip

    1. Ja, Engels en Nederlands hebben nog ontzettend veel evenknieën. Sommige in uw lijst had ik reeds in mijn eigen lijst van onopvallende evenknieën opgenomen, maar naast–next, rekenen–reckon en spaan–spoon bijvoorbeeld nog niet, waarvoor dank!

      Sommige die u noemt zijn echter geen echte evenknieën. Zo zijn Engels knapsack, to spray en waarschijnlijk ook geek ontleend aan het Middelnederlands dan wel Middelnederduits. (Daarbij is to spray van spraaien, niet het daaraan verwante sproeien.)

      Engels cloth gaat samen met Nederlands kleed terug op Oudgermaans *klaiþą, terwijl Nederlands klodde behoort tot de groep van klodder, kluit enz.

      Engels mare betekent weliswaar ‘merrie’, maar is de voortzetting van het mannelijke Oudgermaans *marhaz ‘paard’ (bij ons nog in maarschalk). De daarvan afgeleide vrouwelijke vorm *marhijō is de voorloper van Nederlands merrie.

      Overigens wordt in de lijst van (in de algemene taal) vergeten woorden hier op Taaldacht ook veelvuldig verwezen naar Westvlaamse woorden, waarvan vaak ook Engelse evenknieën zijn. Bijvoorbeeld onder hul ‘heuvel’ worden Westvlaams hil(le) en Engels hill genoemd.

  5. Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.
    Moet dat niet ‘worden’ zijn?

    1. Die zinnetjes zijn het werk van WordPress-vertalers en kan ik jammer genoeg niet aanpassen. Kennelijk gaat data hier media achterna: een eigenlijk meervoud dat inmiddels als enkelvoud opgevat wordt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.