Halverwege de vorige eeuw weer in zwang geraakt bij herinnering aan Saskia van Uylenburgh, de vrouw van Rembrandt van Rijn, de naam Saskia wordt begrepen als uiteindelijk verwijzend naar het volk der Saksen. Maar zouden we dan niet Saksia verwachten?

Saskia van Uylenburgh—ook vaak zonder van geschreven—werd in 1612 in Leeuwarden geboren als jongste van acht kinderen in een welgesteld gezin. Op haar twintigste reisde ze alleen naar Amsterdam voor een bezoek aan haar neef, de geslaagde kunsthandelaar Hendrick van Uylenburgh, en kruiste ze paden met de niet veel oudere Rembrandt van Rijn, die toen reeds een schilder van naam was en in opdracht werkte. Ze traden een jaar later in het huwelijk, dat niet lang duren mocht: Saskia bezweek in 1642 nog voor haar dertigste verjaardag aan een ziekte, vermoedelijk tuberculose. Rembrandt had meermaals haar gelijkenis op het doek gestreken en zou na haar dood niet hertrouwen.

Een blik in de Nederlandse Voornamenbank leert ons dat Saskia in de eerste helft van de twintigste eeuw vrijwel nooit aan meisjes gegeven werd, dan met de Tweede Wereldoorlog zoals vele andere namen een opleving kreeg en daarna een hoge vlucht nam. Het beste jaar was 1971, toen de naam 1119 keer gegeven werd. Sindsdien is de gangbaarheid gestaag geslonken tot slechts drie nieuwe gevallen in 2017, het laatste jaar waarvoor de bank gegevens toont. Volgens de nieuwere gegevens van de Sociale Verzekeringsbank is de naam sindsdien geen enkel jaar aan tien of meer meisjes gegeven. Daarmee behoort Saskia nu tot verdwijnend, ooit kenmerkend erfgoed als Frederik, Machteld en Willem. Het is opvallend dat Saskia ook in Engeland aansloeg, te vergelijken met de eerdere verbreiding en voortleving van de oorspronkelijk Hollandse naam Dyveke (Duifje) in Denemarken en Noorwegen.

Voor de herkomst van Nederlandse voornamen bront de Voornamenbank uit het bekende naslagwerk van Johannes van der Schaar en Doreen Gerritzen, waarin Saskia bondig geduid wordt als een afleiding van een Germaanse naam die begint met de volksnaam Sas. Deze vorm, vroeger ook Zas, is inmiddels onder Duitse invloed verdrongen door Saks. De Saksen worden vanouds onderscheiden van de Friezen en Franken, doch onderzoek heeft inmiddels uitgewezen dat de Friezen voor een aanzienlijk deel afstammen van meer oostelijke Germanen die bij het dagen van de middeleeuwen binnentrokken en evengoed deel van de Saksen uitmaakten. Dat maakt begrijpelijk waarom een naam als Saskia in Friesland in omloop was.

Saks is van oudsher ook de Friese vorm van de volksnaam, zoals foks ‘vos’ en wiksel ‘wissel’. Vandaar is het verleidelijk te denken dat Saskia een verbastering van *Saksia is en dit een koosvorm van een oude naam als Saxiardis, zoals tweemaal in de dertiende eeuw opgeschreven is in Egmond, Noord-Holland, waar ooit een vorm van Fries gesproken werd. Daarin is iardis met Latijnse uitgang een evenknie van Engels yard en Nederlands gaard(e) ‘omheinde tuin’. Een omdraaiing van ks tot sk zonder spoor van de eerdere vorm is evenwel bezwaarlijk aan te nemen, want lijkt haar weerga niet of nauwelijks in de Lage Landen te kennen.

De werkelijke ontwikkeling van Saskia werd reeds in 1898 grotendeels door Johan Winkler verhelderd in zijn Friesche Naamlijst. Ten eerste is Saskia een (Latijnse) versmukking van Saskje. Die is op diens beurt een verkleining van Saske, een naam gedragen door zowel mannen als vrouwen. Inderdaad, Saskia van Uylenburgh zelve werd gedoopt als Saske. Deze legde Winkler uit als een weer een verkleining van Sas, een nevenvorm van Saks. Dit is geheel evenredig aan het ontstaan van bijvoorbeeld Idskia uit Idskje uit Idske uit Ids. Het is echter ook denkbaar dat Saske een koosvorm is van Sasker, een nevenvorm van Sasger, waarvan het tweede lid beantwoordt aan het vergeten Nederlands geer ‘speer’, ook schuilend in bijvoorbeeld Gerard en Rutger.

Vergelijkbare gevallen op Winklers grote lijst zijn onder meer Jetskia, Rintkia en Wiskia. Zulke versmukkingen en verkleiningen waren niet ongewoon in de tijd en wereld van Saske van Uylenburgh. Zo stonden haar zusters Hiske en Tytsje bekend als Hiskia en Titia. Naar de laatste was overigens haar zoon Titus vernoemd, de enige van haar vier telgen met Rembrandt die volwassenheid bereikte, al was hij nog geen zevenentwintig toen hij aan de pest overleed. Saske zelf ligt in de Oude Kerk in Amsterdam begraven.