Skip to content

Afstammingsnamen in de Lage Landen

22 augustus 2013

In IJsland is het nog de maatstaf: daar hebben de meeste mensen geen achternaam, maar een vadersnaam, ook wel bekend als patroniem. Een dergelijke naam geeft aan wiens zoon of dochter iemand is. Zo heet het huidige staatshoofd van IJsland Ólafur Ragnar Grímsson. Hij is dus de zoon van Grímur. Het vorige staatshoofd heet Vigdís Finnbogadóttir. Zij is dus de dochter van Finnbogi. In de Lage Landen was het vroeger niet anders, en veel achternamen alhier zijn dan ook versteende vadersnamen. Maar waar het huidige IJsland maar één slag vadersnaam heeft, hadden de Lage Landen er verscheidene.

Vadersnaam
Had bijvoorbeeld ene Hendrik een zoon genaamd Willem, dan zou deze bekend kunnen staan als Willem Hendriks zoon. In latere tijden kon zulks ook aaneengeschreven worden als Willem Hendrikszoon en afgekort als Willem Hendriksz. In sommige (met name Saksische) streken was het gebruikelijker om zoon weg te laten, dus Willem Hendriks. Evenzeer zou zijn zus Machteld bekend kunnen staan als Machteld Hendriks dochter (Hendriksdochter/Hendriksdr.) of gewoon als Machteld Hendriks.

Als de naam van de vader op een klinker eindigde, dan werd deze doorgaans niet met een -s maar met een -n vervoegd. Dus Hendrik de zoon van Boele was Hendrik Boelen zoon –in latere tijden aaneengeschreven als Hendrik Boelenzoon en afgekort als Hendrik Boelenz.– of gewoon als Hendrik Boelen. Zijn zuster Hildegond heette dan Hildegond Boelen dochter (Boelendochter/Boelendr.) of gewoon Hildegond Boelen. Zoals gezegd zijn veel Nederlandse achternamen dus eigenlijk versteende oude vadersnamen, zij het verbasterd. Enkele bekende voorbeelden om dit te verluchten:

Arend Arends zoon Arendsen, Arendse, Arends, Arens
Berend
Berends zoon Berendsen, Berendse, Berends, Berens
BoeleBoelen zoon Boelens, Boelen
Bouwe Bouwen zoon Bouwens, Bouwen
BrandBrands zoon Brandsen, Brandse, Brands, Brans
Derk (= Diederik) – Derks zoon Derksen, Derkse, Derks
DoedeDoeden zoon Doedens, Doeden
EvertEverts zoon Evertsen, Evertse, Everts, Evers
Fokke Fokken zoon Fokkens, Fokken
Gerrit Gerrits zoon Gerritsen, Gerritse, Gerrits
Harm (= Herman) – Harms zoon Harmsen, Harmse, Harms
HendrikHendriks zoon Hendriksen, Hendrikse, Hendriks
HuigeHuigen zoon Huigens, Huigen
LammertLammerts zoon Lammertsen, Lammertse, Lammerts, Lammers
RobbertRobberts zoon Robbertsen, Robbertse, Robberts, Robbers
Roelof Roelofs zoon Roelofsen, Roelofse, Roelofs
Sikke Sikken zoon Sikkens, Sikken
UbbeUbben zoon Ubbens, Ubben
WillemWillems zoon Willemsen, Willemse, Willems
WolfWolfs zoon Wolfsen, Wolfse, Wolfs
WouterWouters zoon Woutersen, Wouterse, Wouters

Een andere wijze van het maken van een vadersnaam –vooral in Saksische streken– was door -ing achter de naam van de vader te voegen. Een nevenvorm hiervan is -ink. Enkele voorbeelden:

AbbeAbbing ‘zoon van Abbe’
HiddeHidding ‘zoon van Hidde’
MenteMenting ‘zoon van Mente’
VolkerVolkering ‘zoon van Volker’

Dit achtervoegsel -ing had oorspronkelijk de ruimere betekenis ‘behorende bij’ en kon daarom ook gevoegd worden aan iets anders dan de naam van een vader. Niet iedere achternaam die op -ing eindigt hoeft dus van oorsprong een vadersnaam te zijn. Vaak is het ook moeilijk te achterhalen. En vaak is de vadersnaam eerst versteend tot de naam van de hoeve waar het gezin in woonde en vervolgens tot een achternaam. Duidelijk is evenwel hoe een naam als Vening als eerste werd gedragen door iemand die bij of op het veen woonde en in wezen hetzelfde betekent als Van der Veen.

Koosnamen waren bij de Friezen betrekkelijk geliefd. Zulke namen zijn ontstaan uit gewone tweestammige Germaanse namen. Zo komt Hidda (later Hidde) van een naam die met Hilde- begon, zoals Hildeberht of Hildeward. Daarnaast, in het Oudfries was -a een mannelijke uitgang, en -e (meestal) een vrouwelijke. Dit in tegenstelling tot het Oudnederlands en het Oudsaksisch, waar -o mannelijk was en -a vrouwelijk. In Groningen, dat oorspronkelijk overwegend Fries was en enkele eeuwen geleden Saksisch is geworden, zijn kenmerkend Friese (koos)namen te vinden met evenwel een Saksische uitgang, zoals Sikko, Tammo en Ubbo.

Het Noorden
In Friesland, Groningen (zelf grotendeels oorspronkelijk Fries gebied) en bij uitbreiding Drenthe lag het iets anders. Daar klinken meer nagalmen van de oude Germaanse ‘clan-structuur’. Gangbaar was de sibbenaam, die verwees naar de groep afstammelingen waartoe men behoorde. (Het woord sibbe is de Nederlandse tegenhanger van het leenwoord clan.) Sibbenamen kwamen voor in verscheidene vormen. Bij een daarvan werd eveneens het achtervoegsel -ing gebruikt, doch dan in meervoud. Zo konden de afstammelingen van ene Menna zich gezamenlijk onderscheiden als de Menningar. Voor iedere afzonderlijke van die afstammelingen verscheen deze toevoeging in de tweede naamval meervoud: Menninga betekent letterlijk ‘van de Menningar’ oftewel ‘van de lieden van Menna’. Men vergelijke hoe dat ging in het Oudengels, dat zeer nauw verwant was aan het Oudfries: hoe de krijger Béowulf in het gelijknamige heldendicht wordt voorgesteld als Béowulf Scyldinga. Hij is immers één der Scyldingas, de afstammelingen van Scyld.

Bekende Friese voorbeelden zijn:

Andhere (later Ander) – Andheringa ‘van de lieden van Andhere’ → Andringa
Eisa (later Eise) – Eisinga ‘van de lieden van Eisa’ → Eisinga, Eizinga
Eppa (later Eppe) – Eppinga ‘van de lieden van Eppa’ → Eppinga
Folkhere (later Folker) – Folkheringa ‘van de lieden van Folkhere’ → Folkeringa, Folkringa
Hidda (later Hidde) – Hiddinga van de lieden van Hidda’ → Hiddinga
Mensa (later Mense) – Mensinga ‘van de lieden van Mensa’ → Mensinga
Nanna (later Nanne) – Nanninga ‘van de lieden van Nanna’ → Nanninga
Offa (later Offe) – Offinga ‘van de lieden van Offa’ → Offinga
Penta (later Pente) – Pentinga ‘van de lieden van Penta’ → Pentinga
Poppa (later Poppe) – Poppinga ‘van de lieden van Poppa’ → Poppinga
Tamma (later Tamme) – Tamminga ‘van de lieden van Tamma’ → Tamminga
Wyba (later Wiebe) – Wybinga ‘van de lieden van Wyba’ → Wiebinga

In Groningen is de -a veelal verdoft tot een stomme e. Vandaar bekende Groningse sibbenamen als Ebbinge (‘van de lieden van Ebba’), Folkinge (‘van de lieden van Folka’) en Haddinge (‘van de lieden van Hadda’).

Maar ook hier, gezien de oorspronkelijk ruimere betekenis van het achtervoegsel -ing (‘behorende bij’), hoeft niet iedere tegenwoordige achternaam die op -inga (of -inge) eindigt noodzakelijkerwijs de naam van een vader of voorvader te bevatten. Een naam als Veninga bijvoorbeeld betekent letterlijk ‘van de lieden van het veen’ en is dus te vergelijken met Vening en Van der Veen hierboven.

Een ander slag sibbenaam werd gevormd met Oudfries man/mon ‘man’. De telgen van ene Aga zouden tezamen de Aga man zijn, de ‘mannen van Aga’. Een van deze telgen, bijvoorbeeld Poppa, zou dan heten Poppa Aga manna ‘Poppa van de mannen van Aga’. In de tegenwoordige achternamen die uit dergelijke sibbenamen zijn ontstaan is zonder uitzondering het einde afgesleten. Enkele voorbeelden ter verluchting:

Ada (later Ade) – Ada manna ‘van de mannen van Ada’ → Adama, Adema
Aga (later Age) – Aga manna ‘van de mannen van Aga’ → Agema
BrandBrandes manna ‘van de mannen van Brand’ → Brandsma, Brandsema
Hrólf (later Roelf) – Hrólfes manna ‘van de mannen van Hrólf’ → Roelfsma, Roelfsema
Lyckla (later Lykle) – Lyckla manna ‘van de mannen van Lyckla’ → Lycklama
Sicka (later Sikke) – Sicka manna ‘van de mannen van Sicka’ → Sikkama, Sikkema

En ook hier hoeven niet alle tegenwoordige achternamen die op -ma eindigen noodzakelijkerwijs de naam van een vader of voorvader te bevatten. Om bij een inmiddels bekend voorbeeld te blijven: Venema betekent ‘van de mannen van het veen’, en is dus in wezen hetzelfde als Veninga hierboven, en te vergelijken met Vening en Van der Veen. En dan is er ook nog Veenstra. De uitgang -stra is ook kenmerkend Fries en vermoedelijk een verbastering van -sittera/-setera/-satera, oftewel ‘van de bewoners van’. Aangezien dergelijke namen nooit afgeleid zijn van een vader of voorvader worden die hier verder niet besproken.

Een derde slag Friese sibbenaam is wat eigenaardiger en ook veel zeldzamer, meer te vinden in Oost-Friesland. Het lijkt erop dat hier de naam van de vader of voorvader zelf in de tweede naamval meervoud werd gezet. Mogelijk betreft dit sibben waarvan de oudste zoon altijd vernoemd werd naar de vader. Maar in sommige gevallen is er wellicht eerder sprake van enerhande bijnaam voor de sibbe. Vier voorbeelden:

Falka (later Falke) – Falkena ‘van de Falka’s’ of ‘van de valken’ → Falkena
Fokka (later Fokke) – Fokkena ‘van de Fokka’s’ → Fokkena
Franka (later Frank) – Frankena ‘van de Franka’s’ of ‘van de vrijmoedigen’ → Frankena
Otta (later Otte) – Ottena ‘van de Otta’s’ → Ottena

Ten slotte, in de Friese gebieden gebruikte men weliswaar sibbenamen, maar iedere man of vrouw stond evengoed bij diens vadersnaam bekend. Zelfs toen sibbenamen en herkomstnamen versteend waren tot achternamen kon men alsnog een vadersnaam gebruiken. Een bekend voorbeeld is de naam Pieter Jelles Troelstra. Deze Pieter was namelijk de zoon van Jelle, van de familie Troelstra.

Herleving?
Vadersnamen zijn zoals gezegd de maatstaf in IJsland, al komen achternamen ook daar steeds vaker voor, met name door inwijking van vreemdelingen. In Denemarken, waar de meeste achternamen versteende vadersnamen zijn en op -sen eindigen, is het sinds 2006 volgens de vernieuwde Navnelov (‘Namenwet’) wettelijk toegestaan om een vadersnaam als achternaam te gebruiken – of eigenlijk: om een vadersnaam in stede van een achternaam te gebruiken.

Zou een terugkeer naar vadersnamen en misschien ook sibbenamen wenselijk dan wel denkbaar zijn in de Lage Landen? En zo ja, zouden er dan maatstaven zijn voor de vorm van dergelijke namen alhier? Als bijvoorbeeld ene Willem van Dijk, zoon van Gerard van Dijk, zijn achternaam zou willen inruilen voor een vadersnaam, zou hij dan Willem Gerards, Willem Gerardsen, Willem Gerardszoon, Willem Gerards zoon, of Willem Gerarding heten? Wettelijke vastlegging vereist immers de nodige afbakening.

Verwijzingen
Bremmer, Jr., Rolf H., An Introduction to Old Frisian (2009, Amsterdam)
Ebeling, R.A., Voor- en familienamen in Nederland (1993, Noordbroek)
Meertens Instituut, Nederlandse Familienamenbank (webuitgave)
Schaar, J. van der (bewerkt door D. Gerritzen), Prisma Voornamen (Utrecht, 2002)
Advertenties
10 reacties leave one →
  1. Olivier van Renswoude permalink*
    22 augustus 2013 19:19

    Kleine aanvulling:

    In Denemarken moeten nieuwe vadersnamen eindigen op -søn of -datter. Het is dus niet toegestaan om aan te sluiten bij bestaande (versteende) vadersnamen en het verbasterde -sen te gebruiken.

    Een kennis van mij liet bovendien weten dat vooralsnog weinig mensen gebruik maken van deze mogelijkheid een vadersnaam te gebruiken.

  2. Fedor Steeman permalink
    23 augustus 2013 09:41

    Ik heb mij altijd al afgevraagd, waarom zoveel Friese namen eindigen op -a. Nu weet ik het!

    Maar hoe zit het dan met -stra i bijvoorbeeld Troelstra of Terpstra ?

    • Olivier van Renswoude permalink*
      23 augustus 2013 11:50

      Ja, die -a is een en al tweede naamval meervoud. Vergelijk ook een voorbeeld uit IJsland, waar dezelfde uitgang bestaat: de Ynglinga saga is letterlijk het ‘verhaal van de Ynglingar’.

      De uitgang -stra heb ik in het stuk hierboven besproken, zij het heel vluchtig:

      “En dan is er ook nog Veenstra. De uitgang -stra is ook kenmerkend Fries en vermoedelijk een verbastering van -sittera/-setera/-satera, oftewel ‘van de bewoners van’. Aangezien dergelijke namen nooit afgeleid zijn van een vader of voorvader worden die hier verder niet besproken.”

      Dus:

      Bergstra ‘van de bergbewoners’
      Dijkstra ‘van de dijkbewoners’
      Hoekstra ‘van de hoekbewoners’
      Terpstra ‘van de terpbewoners’
      Troelstra ‘van de bewoners van Teroele’
      Woudstra ‘van de woudbewoners’

      Ook toen het verbasterde -stra niet meer werd begrepen werd het nog wel gebruikt om achternamen samen te voegen, vandaar namen als Smidstra.

      • Fedor Steeman permalink
        23 augustus 2013 13:19

        Sorry, daar had ik overheen gelezen. Maar interessant! Ik heb begrepen dat de wortel ‘sate(n)’ ook in het Oud-Saksisch werd gebruikt en bijvoorbeeld ten grondslag ligt aan de landsnaam “Holstein”, oorspronkelijk: Holt-saten, ofwel “woud-bewoners”. Maar ik heb de details mogelijk verkeerd…

      • Olivier van Renswoude permalink*
        23 augustus 2013 14:47

        Och, ik noemde het zo terloops, dat is gauw gemist!

        Wat die wortel betreft, voor zover ik weet:

        Oudfries setere en satere hebben onder invloed van de latere vorming sittere de aan het Latijn ontleende uitgang -ere verworven, maar gaan anderszins terug op de Oudgermaanse mannelijke n-stam *setō/*sētō ‘zitter, gezetene, bewoner’, dat wij inderdaad ook vinden in Oudsaksisch Holtseton/Holtsáton ‘woudbewoners’ (verbasterd tot Holstein), maar in het Nederlands ook in:

        nazaat (< mnl. nasate)
        landzaat (< mnl. lantsate)
        drost (< mnl. drutsate < ogm. *druhti-setō/*druhti-sētō ‘hij die in een gevolg zit’)

        Een andere doch verwante afleiding uit het Oudgermaans is de vrouwelijke n- of ō-stam *sētō(n) ‘zitplaats, woonplaats’, vanwaar Middelnederlands sate, thans nog schuilend in Nederlands havezaat ‘ridderhofstede’.

      • 12 november 2015 16:30

        In Friesland hebben we ook familienamen, waarvan de familie oorspronkelijk van buiten Friesland komen. Ze hebben achter hun familienaam ‘stra gezet bv. Zwier later Zwierstra. Niet een verbastering van de wel Friese familienaam Swierstra, bewoners van een boerderij behorende onder de Hokswier-sate bij Mantgum.

  3. eric gros derksen permalink
    5 februari 2017 14:50

    ben op zoek naar fam derksen en windhoud voor mijn stamboom als u wat weet laat dan een bericht achter op mijn mail trekeend125@live.nl dank u wel ik heet zelf eric derksen en ben een zoon van johan peter derken en maria Johanna windhoud

  4. 22 april 2017 09:18

    Heel veel persoonsnamen werden zwak verbogen, vandaar in het Oudfries en Oudengels de tweede naamval meervoudsuitgang -ena.

    En over woorden met -sate. District Somerset in Engeland heette in het OudEngels dan ook Sumorsǣte, uit Sumortūnsǣte.

Trackbacks

  1. Sven | Taaldacht
  2. Boele | Taaldacht

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s