Het hout van een halchter

Een oud, ooit wijdverbreid woord voor een boomaard, doch niet wis welke: dat mag liefhebbers van woorden en bomen verheugen. Van halchter spreken wij, een benaming die veelvormig voortleeft in oordnamen, zoals Halchter in Nedersaksen en Helchteren in Belgisch Limburg.

Vele vormen
Er staat een driebladige boom op het wapen van Halchter te Wolfenbüttel in Nedersaksen. Wat voor boom dat is weten de bewoners zelf ook niet of ze doen er in elk geval geen uitspraak over in de korte geschiedenis op hun webstede. Maar dat het woord naar een boom moet verwijzen is aanvaard en zal dadelijk ook blijken na een vergelijking van zijn vroegere en andere verschijningen als oordnaam.

HUIDIGE VORMOUDERE VORMEN
Aalter (Oost-Vlaanderen)Haleftra (974), Haltra (1112)
Haaltert (Oost-Vlaanderen)Haletrut (1046), Haltra (1142)
Halchter (Nedersaksen)Halechtere (1195), Halctre (1148)
Halsteren (Noord-Brabant)Haltre (1274), Halfteren (1356)
Halter (Nedersaksen)Halahtron (9e)
Haltern (Noordrijn-Westfalen)Halectron (12e)
Haltern am See (Noordrijn-Westfalen)Halahtron (10e), Halostron (11e)
Helchteren (Belgisch-Limburg)Haletra (1107), Halehtera (1178)
Houtel (Antwerpen)Halterla (1148), Halterle (1148)

Al deze verschijningen zijn tot één Oudgermaanse voorloper te herleiden: een mannelijk *halftraz dan wel een vrouwelijk *halftrō. Afgezien van verbuiging is de latere veelvormigheid te verklaren door het gemak waarmee oordnamen over het algemeen verbasteren maar ook de betrekkelijke lastigheid van die oorspronkelijke medeklinkerreeks *-lftr-, die op verschillende wijzen verlicht kon worden.

Veranderingen
Eén wijze was door een bijkomende lettergreep uit te spreken, dus haleftr-. Een andere was door de f in te slikken, met haltr- als uitkomst. Ondertussen was er in het Nederlands en het Nederduits ook sterk de neiging om -ft- te veranderen in -ht-, later gespeld als -cht-. Zo ontwikkelde kraft zich tot kraht, nu kracht. En zo werd onze boomnaam in sommige gevallen tot halehtr- en vandaar halchter of helchter.

We zien soms ook een vorm met s, met name Halsteren in Noord-Brabant. We zouden kunnen aannemen dat een f nu eenmaal in een s kon veranderen binnen zware medeklinkerreeksen als deze, daar f en s beide stemloze wrijfklanken zijn. Het is echter ook mogelijk dat de f ooit bij vergissing als s werd overgeschreven. In vroegere handschriften leken die letters immers sterk op elkaar. In elk geval verschijnt deze oordnaam in de overlevering ook als Halfteren en wordt hij heden ter plekke uitgesproken als Ààltere.

Een vergelijkbaar geval
Mocht deze uiteenloping vergezocht lijken, ze is ook gebeurd met een zeer gelijkend woord, want *halftrō ‘leidsel’ werd enerzijds tot Duits Halfter, met behoud van de medeklinkerreeks, en anderzijds tot Middelnederlands halfter, halchter, haelchter, haellechter, haelter, helfter, helchter en halter, en uiteindelijk Nederlands halster.

Die hedendaagse vorm halster zou onder invloed van hals ontstaan kunnen zijn, gezien de wijze waarop dit hulpmiddel om het hoofd van een ros zit. Volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands valt het echter niet uit te sluiten dat de s daar uit een andere wrijfklank is verschoven. Iets dergelijks is bijvoorbeeld ook waar te nemen in de geslachtsnaam Van der Guchten, Van der Guste.

Het is op het eerste gezicht wellicht aantrekkelijk om het hier besproken *halftraz/*halftrō te vereenzelvigen met *halftrō ‘leidsel’. Die betekenis leent zich echter niet voor oordnamen en al helemaal niet zo veelvuldig. Voor een andere, eerdere betekenis die wel geschikt is zijn evenwel geen aanwijzingen.

Een boom
Ondertussen schuilt er een belangrijke aanwijzing in de oordnaam Haaltert in Oost-Vlaanderen. Diens voorloper Haletrut is zonder twijfel een afleiding met -ut, ouder *-ōþō, een ooit gangbaar achtervoegsel ter aanduiding van plekken met wisse bomen of struiken. Het is bijvoorbeeld ook aanwezig in de oude oordnaam Hestrut, nu Heestert in West-Vlaanderen, een afleiding van heester ‘struik; jonge beuk’.

Laat heester vervolgens zelf ook belangrijke vergelijkingsstof bieden in dit vraagstuk, want het is een voortzetting van *haistraz en dat bevat een bekend Germaans achtervoegsel voor boomnamen: *-traz/*-trō (een nevenvorm van *-þraz/*-þrō en *-draz/*-drō in bijvoorbeeld *apuldraz/*apuldrō ‘appelboom’). Vaak was dat slechts ter verduidelijking en had het grondwoord min of meer dezelfde betekenis.

Dat behelst dat in ons woord *halftraz/*halftrō hetzelfde achtervoegsel voor boomnamen te herkennen is, voorts dat het werkelijke grondwoord is vast te stellen als *half- of *halb- (met nader vast te stellen uitgang) en ook dat dat woord naar dezelfde boom of struik verwees. In de overlevering van de Germaanse talen lijkt echter geen spoor van zulks te vinden.

Een denkbaar verband
Althans, er was wel een *halb- ‘steel van een bijl o.i.d.’, bekend van onder meer Oudhoogduits halb, Oudengels hielfe en Middelnederlands helve. Het is goed denkbaar dat dat woord aanvankelijk sloeg op het hout—de boom—waar men die stelen van placht te maken. Of andersom, dat er een boom genoemd was naar de stelen die er zo vaak van gemaakt werden. Vergelijk hoe spar oorspronkelijk ‘paal, spant’ betekende en slechts bij uitbreiding verwijst naar de daarvoor aangewende naaldbomen.

Dit is uiteraard heel moeilijk na te gaan bij jammerlijk gebrek aan bewaard gebleven stelen uit die tijd, meer dan tweeduizend jaar geleden. Het is ook bij voorbaat de vraag of er ooit een houtaard in het bijzonder geliefd was om stelen van te maken. Een dergelijk verband ligt minder voor de hand dan dat tussen wisse rechte naaldbomen en spanten of palen.

Een prikkelende mogelijkheid
Nu is het bekend dat de Germaanse *a onder bepaalde voorwaarden kon wisselen met *e en *u als gevolg van een vroeger verschil in klemtoon. Dat is vooral nog goed te zien in de sterke werkwoorden: *nemaną, *name, *numanaz, nu nemen, nam, genomen. Dat betekent ook dat *half/*halb- verwanten zou kunnen hebben in de vorm van *helf-/*helb- en *hulb-.

Er was zowaar een woord met de stam *hulb- en wel in de betekenis ‘hulst’: de voorloper van enerzijds Oudnoords hulfr en gewestelijk Deens hylvertorn en anderzijds Middelengels hulver, hulfere en gewestelijk Engels hulver. Vaak wordt aangenomen dat het Engels dat woord heeft overgenomen van het Noords, vanuit de tijd dat de Denen in groten getale op het eiland waren neergestreken, maar dat is hier niet van belang.

Zonder verdere aanwijzingen zou het verband tussen *half-/*halb- en dit *hulb- redelijk zwak zijn. Gelukkig bieden enkele oordnamen in Duitsland uitkomst. In Noordrijn-Westfalen vinden we Hulverscheidt (ouder Huluerscethe) als naam van een gehucht naast Radevormwald, een eindje ten zuiden van Dortmund. Bij gebrek aan andere mogelijkheden bevat dit waarschijnlijk hetzelfde woord voor ‘hulst’.

Een eindje vandaar naar het oosten liggen Halverscheid (ouder Haluerscethe) en Halver (ouder Halvara) en dat is vast geen toeval. De kans is aanzienlijk dat dit een nevenvorm van Hulver- is en zelf ook ‘hulst’ betekent. Het schuilt ook in Halberstadt/Halwerstidde (ouder Haluerstad) en Helbra/Hälwer (ouder Helbere) in Saksen-Anhalt, Helfern (ouder Helveren, Halveri) in Nedersaksen en mogelijk Halverde (ouder Halvurdi) in Noordrijn-Westfalen.

Nagang van het grondwoord
Al deze vormen zijn te herleiden tot de verbuiging van één (onzijdig) woord: *halbaz (of *halfaz), meervoud *hulbezō. De klinkerwisseling in de wortel komt door een vroeger verschil in klemtoon. Een onregelmatigheid van dezen aard is bekend van andere woorden en werd doorgaans op verschillende wijzen door sprekers rechtgetrokken, met de nodige mengvormen van dien.

In dit geval waren dat een nieuw enkelvoud *hulbezaz (vanwaar Oudnoords hulfr, gewestelijk Deens hylvertorn) en een nieuw meervoud *halbezō (vanwaar Halber-/Halwer-, Halver, Helbra/Hälwer, Helfern in/als Duitse oordnamen). Let wel, de oude *z tussen klinkers werd in de dochtertalen dus een r, terwijl de onbeklemtoonde *e later nog kon verhogen naar een *i om vervolgens voor Umlaut van de voorgaande *a te zorgen.

Zeer vergelijkbaar is het geval van *hrinþaz, meervoud *hrundezō. In het Middelnederlands was dat op twee wijzen rechtgetrokken: enerzijds rint, meervoud rinder(en), anderzijds runt, meervoud runder(en). In het hedendaags Nederlands is zoals bekend de tweede vorm algemeen geworden, in tegenstelling tot Duits Rind, meervoud Rinder. Nieuwe enkelvouden *hrinþezaz en *hrunþezaz leidden tot Oudfries hríther, Fries rier, Oudengels hríðer en hrýðer en gewestelijk Engels rother.

hulst

Deze boom
De hulst is een boom—vaak weinig meer dan een struik—die langzaam groeit en niet bijster hoog wordt. De stam bereikt daarbij nooit een dikke omvang, doch het hout is hard en vast, waardoor het vroeger vooral gebruikt werd voor kleiner werk dat sterk moest zijn, met name stelen en grepen van werktuigen. Zo kunnen we alsnog overwegen ons woord te verbinden met *halb- ‘steel van een bijl o.i.d.’

In het oude volksgeloof had de hulst ook een plek. Het Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens stelt onder meer dat diens takken vroeger in huis en stal werden opgehangen ter afwering van boze geesten. Ongetwijfeld hing die zede niet slechts met de stekels samen maar ook met de levenskracht die de hulst uitstraalt, want behalve wellicht de bus is deze de enige inheemse loofboom in het noorden die des winters groen blijft. Die eigenschap maakt het ook een opvallende boom in het winterlandschap, waardoor zijn naam gemakkelijk als oordnaam dienst kan doen.

Besluit
Het woord halchter, dat in verscheidene vormen voortleeft als oordnaam, is te herleiden tot Oudgermaans *halftraz of *halftrō en dan te ontleden als een afleiding met het bekende achtervoegsel *-traz/*-trō voor boomnamen, zoals ook in heester schuilt. Het grondwoord is goed te verbinden met onder meer Oudnoords hulfr ‘hulst’ en nog een reeks oordnamen. Klopt dit, dan zal het zelf oorspronkelijk ook wel ‘hulst’ betekend hebben. Het wapen van Halchter te Wolfenbüttel in Nedersaksen is dan wel aan een lichte wijziging toe.

Noot
Om het niet al te ingewikkeld te maken is de afleiding alleen binnen het raamwerk van het Germaans besproken, maar in werkelijkheid zal zij reeds in de voorloper van het Germaans gebeurd zijn. Het grondwoord ware dan *kolbhos (of *kolpos), meervoud *kl̥bhesā (of *kl̥pesā), en werd klankwettig *halbaz (of *halfaz), meervoud *hulbezō. De afleiding ware een mannelijk *kolptros of een vrouwelijk *kolptrā en werd *halftraz of *halftrō. Het is onwis of de oorspronkelijke lipklank in het woord een *bh of *p was, maar samen met een *t zou de uitkomst hoe dan ook *-pt- zijn.
Beelden
Wapen van Halchter door onbekende. Rechtenvrij.
Hulst door Inga Klas. Enige rechten voorbehouden.

Verwijzingen

Bächtold-Stäubli, H. & E. Hoffmann-Krayer, Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens, 10 Bände (Berlijn, 1987)

Berkel, G. van & K. Samplonius, Nederlandse plaatsnamen verklaard (2018)

Björkman, E., Scandinavian loan-words in Middle English (Halle, 1900–2)

Förstemann, E., Altdeutsches namenbuch, zweiter band: Orts- und sonstige geographische namen, Erste hälfte A–K, 3. Auflage (Bonn, 1913)

Gysseling, M., Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226) (webuitgave)

Holthausen, F., Altenglisches etymologisches Wörterbuch, 2. Auflage (Heidelberg, 1963)

INL, Middelnederlandsch Woordenboek (webuitgave)

Kroonen, G., Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden, 2013)

Lewis, R.E. e.a., Middle English Compendium (webuitgave)

Niemeyer, M. (herausgegeben), Deutsches Ortsnamenbuch (Berlijn, 2012)

Philippa, M., e.a., Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (webuitgave)

Vries, J. de, Altnordisches etymologisches Wörterbuch (Leiden, 1962)

Wright, J., The English Dialect Dictionary, 6 vol. (Londen, 1898-1905)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.