Skip to content

Met valen mennen

30 januari 2014

Er bestond in het Middelnederlands (1200-1500) een merkwaardige uitdrukking die gebruikt werd door onder meer de dichters Willem van Hildegaersberch en Jacob van Maerlant: met valen mennen. Hiermee werd zo veel bedoeld als ‘kwaad doen, onrecht doen, slinks bezig zijn, bedriegen’ maar ook ‘van de goede weg afdwalen’. Wie ment (rijdt) met valen is onbetrouwbaar, voor anderen en voor zichzelf. Maar wat is nu de letterlijke bedoeling?

Valen zou hier in de Middelnederlandse verbuiging zowel enkelvoud als meervoud kunnen zijn, afhangende van de aard van het woord. Met valen lijkt vervolgens ‘met een vale’ of ‘met valen’ te betekenen in de zin van een of meer vale paarden. In oude Duitse vormen van de uitdrukking wordt dit namelijk uitgesproken, zoals in auf dem fahlen Pferd ertapt werden ‘op het vale paard betrapt worden’ en das fahle Pferd reiten ‘het vale paard rijden’, ginds begrepen als ‘misleiden, liegen’.

Waarom zou het kwalijk zijn om met of op een vaal paard te rijden? Mogelijk is de uitdrukking Bijbels, zoals zo vele in het Nederlands. In Openbaring 6:8 lezen wij immers (in de Statenvertaling): “En ik zag, en zie, een vaal paard, en die daarop zat, zijn naam was de dood, en de hel volgde hem na.” Een vaal paard zou dan (losjes) te vergelijken zijn met een zwarte kat.

In Die Sprichwörter und Sinnreden des deutschen Volkes in Alter und neuer Zeit (1840) stelt de Duitse taalkundige Joseph Eiselein evenwel dat de uitdrukking een nagalm is van het voorchristelijke, heidense geloof van deze streken en dat hier eigenlijk sprake is van de schimmel van Woen, de Germaanse god van vervoering, dichtkunst en razernij, wiens naam nog schuilt in woensdag. Woen was volgens de overlevering ook wel de aanvoerder van de Wilde Jacht, een gevreesde schare van bereden overledenen die ieder jaar rond Jiel, de dagen van de winterzonnewende, door het luchtruim raasde. Het waren in het latere volksgeloof gevaarlijke zielen die in het geheel niet op de goede weg waren, daar zij Gods hemel waren misgelopen, en al tergende doolden. Mensen die zoals zij met valen mennen (‘op vale paarden rijden’) zijn aldus evenmin te vertrouwen.

De Nederlandse taalkundige Eelco Verwijs volgde hem hier in 1862 in en wees op een minder bekende Duitse vorm van de uitdrukking, zoals bewaard door de bekende Duitse taalkundige Jacob Grimm: einen auf einer fahlen Ziege ertappen, oftewel ‘iemand op een vale geit betrappen’. Volgens sommige overleveringen reden de doden van de Wilde Jacht immers ook wel op geiten. Dit kan echter ook een latere nevenvorm zijn, aangezien geiten –of vooral bokken– in het Europese volksgeloof lange tijd in verband werden gebracht met de duivel, mogelijk door hoe bronstig bokken kunnen zijn. Volgens Joodse zeden is een geit overigens een rein dier.

Maar er moet ook rekening worden gehouden met de mogelijkheid dat vale oorspronkelijk een geheel ander woord was dat pas later met vaal ‘bleek’ is verward. In het Middelnederlandsch Woordenboek wordt dan ook een verband geopperd tussen dit vale en een ander merkwaardig woord: valant ‘kwade geest, duivel’, vrouwelijk valande. Van de onderlinge verhouding wordt echter niet gerept.

Vandaar dat ik het volgende zou willen voorstellen: Middelnederlands met valen mennen betekende eigenlijk en oorspronkelijk ‘met kwade geesten rijden’. Of misschien zelfs: ‘met de duivel rijden’.

De achtergrond zie ik dan als volgt. Vale is van oorsprong een heidens woord met de betekenis ‘kwade geest, duivel’ dat net als Oudnoords fála ‘trolwijf’ een zelfstandige voortzetting is van het Oudgermaanse bijvoeglijke naamwoord *fēliz ‘verschrikkelijk’ (Oudengels -fǽle in ealfǽle ‘al-verschrikkelijk’). Daar is verder nog van afgeleid *fēljanan ‘verschrikken’ (Oudnoords fæla ‘id.’, Noors fæle ‘vrezen’), met daaruit het tegenwoordig deelwoord *fēljandz ‘verschrikkelijke’ (het reeds genoemde Middelnederlands valant ‘kwade geest, duivel’).

Hiernaast bestonden o.a. nog *felmaz ‘schrik, verschrikking’ (Oudnoords felmr ‘id.’) en *felwaz ‘verschrikkelijk’ (Oudengels -felo in ealfelo ‘al-verschrikkelijk’). Deze en *fēliz hierboven zijn klaarblijkelijk afleidingen van een werkwoord dat anderszins niet is overgeleverd: *felanan ‘schrikken, verschrikken’ (verleden tijd *fale, *fēlun, *fulanaz). Langs een omweg zou overigens ook Nederlands fel verwant kunnen zijn: het is ontleend aan Oudfrans fel ‘wreed, vreselijk’, van Laatlatijn fello ‘verraderlijk’, dat op diens beurt wellicht aan een Germaanse taal is ontleend.

Zou vale inderdaad een oud, heidens woord voor ‘kwade geest’ betekenen en niet ‘vaal paard’ (of iets anders vaal van kleur!), het valt niet uit te maken of de voorstelling en uitdrukking met valen mennen in haar geheel ook uit heidense tijden stamt. Het zou kunnen dat het alsnog een verwijzing naar de Wilde Jacht is. Niet onbelangrijk is overigens dat mennen vermoedelijk ergens in de Middeleeuwen aan het Latijn is ontleend. Hoe het ook zij, in de tijd van de oudste vermelding die wij van deze uitdrukking hebben was het volksgeloof een boeiende vermenging van christelijke en heidense invloeden.

Opmerkelijk is overigens het voorkomen in het Scandinavische volksgeloof van een wit paard dat vooral tijdens nevel en mist bij oevers verschijnt: bäckahästen in het Zweeds, letterlijk ‘het beekpaard’ betekenend. Wie zo dwaas is het te bestijgen komt er niet meer van af; het springt vervolgens het water in en verdrinkt zijn rijder. Het werd ook wel beschouwd als een van de gedaantes die de nøkk (Noors) of näck (Zweeds) kan aannemen, een watergeest die overigens niet altijd kwaadaardig hoefde te zijn. In het volksgeloof van de Lage Landen bestond de nekker ook, als pikzwarte watergeest, maar verhalen dat deze zich als wit paard voordoet zijn hier niet overgeleverd. De uitdrukking met valen mennen zou er een spoor van kunnen zijn, maar het grote onderscheid is dat deze uitdrukking de onbetrouwbaarheid van de ‘menner’ benadrukt, terwijl de Scandinavische voorstelling juist het paard (de nekker) als misleider en schader ziet. Het kleine onderscheid is dat wit en vaal niet geheel eender zijn. Er is hoe dan ook voor de Middelnederlandse vale, als het daadwerkelijk een kwade geest is, geen aanwijsbaar verband met water.

In de woorden van Verwijs voor mij: “Mocht ik misschien met valen gemend hebben en het goede spoor bijster zijn, dan hoop ik dat een der lezers mij weder op den rechten weg moge brengen.”

gutt på hvit hestGutt på hvit hest ‘jongen op wit paard’ (1890-1909) door Theodor Kittelsen

Verwijzingen
INL, Middelnederlandsch Woordenboek (webuitgave)
Janssen, L., Nicolaas, de duivel en de doden (Baarn, 1993)
Philippa, M., Etymologisch woordenboek van het Nederlands (webuitgave)
Simek, R., Lexikon der Germanischen Mythologie, 3. Auflauge (Stuttgart, 2006)
Verwijs, E. “Mennen met valen” in De Taalgids, jaargang 4 (Utrecht, 1862)
Vries, J. de, Altnordisches etymologisches Wörterbuch, 2. Auflage (Leiden, 1977)
Vries, J. de, Nederlands etymologisch woordenboek (Leiden, 1971)
Advertenties
3 reacties leave one →
  1. Luc Vanbrabant permalink
    1 februari 2014 10:34

    Wanneer Breughel zijn ruiter op het vale paard schilderde, toonde hij ons slachtingen en van honger stervende armoezaaiers. De pest woedde en mensen slachtten elkaar af in opgelegde oorlogen. Breughel verdroeg de wetteloosheid van de machthebbers niet en spiegelde ons de chaos voor. Met wat de media ons vandaag de dag tonen, mogen we op ieder moment een nieuwe ruiter op een vaal paard verwachten. Laat ons, voor die vernietigende aanwezigheid aanstormt, toch proberen intolerant te zijn tegen de intolerantie, zodat de wereld niet een vaal maar een wit paard mag begroeten.
    In de Griekse woorden van de openbaring krijgt het vierde paard een ‘chlooros’ kleur. Op die manier krijgt dat vale chloor in onze taal een groenige schijn, dat in zijn sterven aarzelt tussen lichtgroen verkwijnend naar groengeel om te eindigen in vaalgrijs.
    ‘Wace’ allitereert in zijn ‘Roman de Rou’ niet met een fel trolwijf maar met de koning, die als een ‘felle met de baard’ beveelt en heerst: ‘Li Roiz fu fel è fier’. Moet ik verwachten dat het Germaanse ‘fel’ uit het Frans, uit het Latijn, uit het Germaans is opgeschoven? Het collaboreren met de Latijnse ‘beau monde’ kreeg zijn apotheose in de vorming van de Franse taal, maar moest schatplichtig blijven aan enkele van zijn Germaanse wortels. Wace beschrijft een mooi meisje als een ‘moie fille’.
    Ondertussen kleurt de Vaalrivier in Zuid-Afrika zijn water grijs met haar slib en laat de gele Vaalbeek haar ‘geluw, gelwe’ kleur stromen langs menig veld. Haar zusterbeek zoekt zich een weg door Vlezenbeek. Geluwe en Geluwveld (nu Geluveld) liggen met hun naam, in de buurt van ons zuiders ‘vaalw’ of ‘valuw’, of hoe de dood nergens ver weg is in de levens van de mensen. ‘Zalve’ (ligt *salwaz in de buurt?) heelt en kuist de martelie* uit onze vaal gekleurde wonden, zodat op onze wangen een blos verschijnt die we nog lang willen vasthouden.
    (*West-Vlaams ‘martelie’: marterie: materie: etter)

  2. Walter Gauwloos permalink
    1 februari 2014 12:44

    Ja, de legende van de bokkenrijders zal hier wel mee te maken hebben.
    Het is wel raar dat het oudgermaanse” woord ‘feliz’ verschrikkelijk betekent, terwijl daarentegen het woord ‘Felix’ in het Latijn, gelukkig betekent.Mogelijk hebben ze geen uitstand met elkaar.Toch denk ik dat eenzelfde woord in andere (streek) talen soms een tegengestelde betekenis kan krijgen.Ik denk hier aan het woord ‘aardig’, dat in het Noordnederlands’lief’ betekent, terwijl het daarentegen in het Zuidnederlands ‘verdacht, niet te vertrouwen’ betekent.
    Walter

  3. Walter Gauwloos permalink
    2 februari 2014 19:36

    Ik had ook nog gedacht aan ons werkwoord ‘velen’ met de betekenis van dulden, ondergaan.Zie ‘feolan’ oud-engels.Het zou in verband staan met het andere werkwoord be-velen, doch daar is men niet zeker van.Misschien dat het ook verwant is, met het hoger aangehaalde ‘felwaz’ verschrikking, omdat het toch evenzeer een (ongunstige) gemoedstoestand weergeeft.
    Walter

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s