Skip to content

De echte Zwarte Piet

21 september 2015

zwartepietAls er iets mis is met Zwarte Piet, dan is het wel dat hij een olijke en onbedreigende verschijning is geworden. Het opvoedkundige opzicht van het Sinterklaasfeest dreigt geheel vergeten te worden. Tegenwoordig is het minder de vraag of kinderen zich hebben gedragen en meer wat ze allemaal te snoepen en uit te pakken zullen krijgen. De echte Zwarte Piet is een enge en geheimzinnige geest uit oeroude tijden, met de taak om jong en oud tot goed gedrag te verschrikken. Het zou een grote vergissing zijn om hem te veranderen in een Kleurenpiet of Roetpiet of iets anders knulligs.

Makkers staakt uw wild geraas
Om het wezen van Zwarte Piet te begrijpen moeten we kijken naar de Wilde Jacht: een indrukwekkende mythologische voorstelling die uit voorchristelijke tijden stamt en van oudsher in heel de Germaanse wereld voorkwam. Gedurende de lange nachten van Jiel, oftewel de Midwintertijd, baant een heerschare van luidruchtige doden, zwart als de nacht, zich met rossen en honden een weg door land en lucht, de levenden schrik aanjagend als bewakers van de zeden.

Hun aanvoerder is Woedan, de heer van geestdrift, dichtkunst, wijsheid en de wind. Hij heeft een lange, witgrijze baard onder een spitse hoed of kap en is gehuld in een hakel, oftewel een lange mantel. In zijn ene hand heeft hij een houten staf of speer, in zijn andere de teugels van de schimmel waar hij op rijdt. Hij mist één oog en heet daarom met een oud woord ook wel Heeg. Op andere dagen van het jaar reist hij vermomd rond en stuurt hij zijn zwarte raven erop uit. Zo neemt hij alom kennis.

De Wilde Jacht heet in Zweden Odens jakt ‘Woedans jacht’, in Noorwegen Oskorei en Jolerei, in Engeland Wild Hunt, in Duitsland Wilde Jagd en Wildes Heer, in Zwitserland Wüetisheer, enzovoort. Een van de vroegst overgeleverde benamingen stamt uit de 14e eeuw: Middelhoogduits Wuotanes her ‘Woedans heer’. In Nederland heet de Wilde Jacht ook wel het Wilde Heer. Men verwarre dit heer ‘leger’, zoals ook in heerschare en hereweg, overigens niet met het onverwante heer ‘voornaam man’.

Opvoering
Woedan, wiens naam in verkorte vorm nog schuilt in woensdag, werd in het oude heidendom gezien als een van de voornaamste goden. In de verbeelding van de Germanen verdrong hij uiteindelijk zelfs Tuw, de eigenlijke Oppergod. Woedans toegewijden wrochten zich in een toestand van geestelijke vervoering, in het bijzonder op het slagveld, waar zij als bezetenen en met wild geraas en ogenschijnlijk bovenmenselijke krachten de vijand bestookten.

De Romeinse geschiedschrijver Tacitus meldt in de eerste eeuw na Christus dat één Germaanse stam in het bijzonder, de Harii, de gewoonte had om duistere nachten uit te kiezen voor hun gevechten, en met hun zwarte schilden en zwart geverfde lijven op een dodenleger leek. Harii is een latinisering van Oudgermaans *Harjōz ‘krijgers’, het meervoud van *harjaz, de voorloper van het bovengenoemde woord heer ‘leger’.

Het waren oorspronkelijk de aan Woedan toegewijde mannenbonden –krijgersgilden– die ieder jaar in de lange nachten omtrent Midwinter zijn dodenleger van de Wilde Jacht uitbeeldden, door zich in donkere vermommingen te hullen en luidruchtig en baldadig rond te gaan in hun gemeenschappen. Bij ieder huis dwongen zij ontzag af, soms porrende met de staven en roeden die zij bij zich droegen. De kunst was bovendien om niet herkend te worden. Het doel was het bewaken van de zeden van het volk. Want wie dat jaar stout was geweest kon nu op straf rekenen.

Overal in de Germaanse wereld, van Ameland tot Zwitserland, bestaan nog sporen van dit aloude winterse gebruik van mannen om zich voor te doen als de doden, al is de oorsprong allang vergeten en verschillen de bijzonderheden en vermommingen nu voor iedere streek. De oorspronkelijke gedaante van de volgeling is evenwel de zwarte, niet-Afrikaanse, getuige onder andere de Schmutzli in Zwitserland, Knecht Ruprecht in Noord- en Midden-Duitsland en de Houseker in Luxemburg. Meestal wordt hij nu geleid door Sint Nicolaas in zijn streekgebonden hoedanigheid.

Kerstening
Sint Nicolaas was in de vierde eeuw de bisschop van Myra, een oord in het oostelijke gedeelte van het Romeinse Rijk, in wat sinds enkele eeuwen Turks en islamitisch gebied is. Zijn verering werd in de Middeleeuwen in Europa verspreid, waarschijnlijk door de Normandiërs. In de inmiddels gekerstende Germaanse streken versmolt zijn voorstelling geleidelijk met die van Woedan en de Wilde Jacht. Ook het Kinderfeest van de Middeleeuwen, waarin de jeugd het één avond voor het zeggen kreeg, werd erbij betrokken.

Hoewel Sinterklaas zoals we hem nu kennen de ‘voortzetting’ is van Sint Nicolaas heeft hij ook veel weg van Woedan, die zoals gezegd vanouds wordt voorgesteld als zeer wijs, met witgrijze baard, gehuld in een mantel met kap of hoed, een staf of speer in de hand en rijdend op een schimmel. Dat Sinterklaas ook over de daken rijdt is gezien het oude beeld van de Wilde Jacht door land en lucht niet verwonderlijk. Dat Sinterklaas gedichten schrijft is gezien het oude beeld van Woedan als heer der dichtkunst evenmin verwonderlijk. En dat Sinterklaas letters van chocolade uitdeelt doet verdraaid veel denken aan het oude Germaanse geloof dat Woedan de mensen het schrift der ruinstaven gaf, de Germaanse leestekens die behoorlijk anders zijn dan het Latijnse of Griekse schrift.

Bozen geesten en Moren
De doden die Woedan vanouds vergezelden werden in de loop der eeuwen als gedoemde zielen gezien en voorts als boze geesten. Zo onstond de eigenaardige toestand dat Woedans ‘opvolger’ Sinterklaas zich omringd wist door boze geesten. En zo werd het gevolg getrokken dat hij hen geknecht had. Daarbij kwam dat de duivel en zijn handlangers vanouds evenzeer als duister en zwart werden voorgesteld. Zwarte Piet is dan ook eigenlijk een van de vele benamingen voor boze geesten en de duivel in het bijzonder.

In de laatste eeuwen werd in de Lage Landen een meer wereldse duiding gezocht voor het merkwaardige gegeven dat de goedheiligman een zwart gevolg had. Aangezien iedereen wist dat hij uit het Zuiden kwam lag het voor de hand te denken dat zijn helpers Moren uit Afrika waren. De tegenwoordige verschijning van Zwarte Piet is dus niet een uitdrukking van de gedachte dat blanken meerwaardig zijn, maar het vanzelfsprekende gevolg van vergetelheid en herduiding. Hier hebben vele deskundigen al op gewezen, waaronder twee jaar geleden nog kort maar krachtig Marcel Bas in zijn boekje Zwarte Piet.

De ware Zwarte Piet kere weder
Zijn huidige gedaante als een Moorse knecht in een opzichtig, zestiende eeuws pagepakje is betrekkelijk laat ontstaan en zijn rol als guitige snoepstrooier is al helemaal een jonge ontwikkeling. De echte Zwarte Piet is wel degelijk pikzwart en hoort kinderen en hun ouders de stuipen op het lijf te jagen. Dus als zijn verschijning moet veranderen, laat hem dan weer zijn oude krijgen, als schim des doden in het gevolg van de Gezwinde Grijsaard. Het zou niet griezeliger zijn voor de tere kinderzielen dan bijvoorbeeld de verhalen van J.R.R. Tolkien, J.K. Rowling en Roald Dahl. Het zou een spannender en zinvoller gebruik zijn.

Wie het ermee eens is zegge het voort!

Wijziging
Volgens een eerdere uitgave van dit stuk zijn de kleren van Zwarte Piet zeventiende eeuws. Ze zijn echter zestiende eeuws.

Verwijzingen

Bas, M., Zwarte Piet (Soesterberg, 2013)

INL, Middelnederlandsch Woordenboek (webuitgave)

INL, Woordenboek der Nederlandsche Taal (webuitgave)

Janssen, L., Nicolaas, de duivel en de doden (Baarn, 1993)

Kroonen, G., Etymological Dictionary of Proto-Germanic (Leiden, 2013)

Simek, R., Lexikon der germanischen Mythologie, 3. Auflage (Stuttgart, 2006)

Advertisements
59 reacties leave one →
  1. booxalivedotnl permalink
    21 september 2015 16:00

    Heel duidelijk uitgelegd, Olivier! Wat ’n spannende historie heeft de Sint&Piet-traditie!
    Veel dank!

    Ben je ook op de hoogte van de onderzoekingen van Arnold-Jan Scheer?
    Zie: http://booxalive.nl/wp-content/uploads/2012/10/zwarte-piet.jpg
    of zijn filmpje https://www.youtube.com/watch?v=vx1ptSLzJws

    En er zijn nog ouderwetse digi-prentenboeken met echte Pietjes:
    http://booxalive.nl/sint-kerst/#ik_zie_hem_al_staan

    Groetjes,
    Magda van Tilburg

    • Olivier van Renswoude permalink*
      21 september 2015 17:09

      Mooi!

      Ja, met Scheers werk ben ik ook bekend. Niettemin, bedankt voor de schakels.

      Groeten,
      Olivier

  2. Luc Vanbrabant permalink
    21 september 2015 18:26

    Volledig mee eens… (Hoewel die ‘zwartepiet’-discussie grotendeels aan Vlaanderen voorbijging.)
    Hier mijn mening:
    In Frankrijk kent men de ‘arlequin’. Bij ons heet hij nu ‘harlekijn’. Die harlekijn haalden we in onze taal binnen zonder te denken aan zijn ‘voorvader’.
    ‘Arlecchino’ is een personage uit de ‘Commedia dell’arte’ (Italiaans volkstoneel). De harlekijn was een voorloper van de clown. Het etymologisch woordenboek van Larousse schrijft dat het Italiaans het heeft van het Frans. Maar het Frans leende het dan weer van het Germaans. Waarschijnlijk komt het van ‘helleken’ (hellequin 1160), een van de aanvoerders van ‘De wilde jacht’, die ik als voorloper herken van onze zwarte piet, de figuur uit de duisternis.
    Nog leuker wordt het met het Normandische woordje ‘pitre’!
    ‘Pitre’ betekent er nu een onhandige bediende. Het Frans nam wellicht ons woord over: ‘pitre’, clown, entertainer. Dat spoort met ons Nederlandse piet en pieter (West-Vlaams: pietre). De betekenis van zwarte piet in Normandië is vergelijkbaar met Vlaanderen, wat ook even door u wordt aangehaald.
    Daarnaast bestaat ook zoiets als ‘pietje de duivel’. En ‘piet’ betekent ook mannelijk geslachtsorgaan (piet piethaan peter pieterman perluut perleut…). Er moet toch iets ‘duivels’ aan vasthangen!
    Thuis heb ik het boek ‘Van Nicolaas van Myra tot Sinterklaas: de kracht van een verhaal’ van Rita Ghesquiere (Davidsfonds, 1989) De auteur wijst er op dat er maar heel schaarse bronnen zijn om het leven van Nicolaas te traceren. Als men de legendes afschraapt, blijft maar heel weinig info over.
    -de naam
    -het bestaan van een heiligdom te Myra
    -de datum van zijn feest.
    Tussen de oudste teksten en de tijd waarin hij leefde zitten tweehonderd jaar. Misschien zijn oudere teksten verloren gegaan in de strijd tussen christenen en moslims. Historici bevestigen wel dat een breuk van 200 jaar niet zo uitzonderlijk is in de geschiedenis. Van heel wat heiligen ontbreken officiële documenten.
    De bollandisten wijzen er op dat Nicolaas ontbreekt op de oudste bisschopslijsten van het concilie van Nicea. Zijn naam duikt op in een Griekse en Arabische lijst in de 12de eeuw. Was dit een bijgewerkte lijst?
    Maar, er zijn verwijzingen naar een bloeiende nicolaasverering in de vita van Nicolaas van Sion en in de getuigenis van bisschop Theodorus op de synode van 787. De kerk van Myra zou in 1042 gerestaureerd zijn onder impuls van keizerin Zoë.
    Na de Turkse invasie van 1071 was er een translatie door Italiaanse zeelui naar Bari, op 9 mei. Dat werd een kerkelijke feestdag.
    Verwijzingen naar nicolaasvereringen vinden we in fragmenten die teruggaan tot de zesde eeuw. Vooral de negende eeuw biedt veel nicolaasteksten, vooral in het teken van de strijd tegen de iconoclasten.
    Het bestaan van de historische Nicolaas blijft dus waarschijnlijk, maar niet echt bewijsbaar. Men kan zijn verleden niet reconstrueren.
    Maar de invloed van die figuur is wel historisch, groter dan menig ander, wel historische heiligenfiguur.
    De oudste kern van de nicolaaslegendes beschrijft het verhaal van de drie veldheren (tijd van keizer Constantijn). In het westen werd dit verhaal vaak verward met het bekendere verhaal van de drie kinderen in het zoutvat.
    Tussen 750 en 850 ontstaat de ‘vita per Michaelem’, het oudste en belangrijkste levensverhaal. Daarin staan (hier in het kort) volgende gegevens:
    -geboren in Patara uit een vroom en rijk echtpaar
    -enig kind, geboren in het eerste jaar van het huwelijk
    -vast al als kind (op woensdagen en op vastenvrijdagen neemt hij slechts éénmaal de moederborst)
    -grootmoedig
    -na de dood van zijn ouders verricht hij goede werken met hun fortuin
    -bezorgt drie meisjes een bruidsschat
    -wordt op wonderbare wijze tot bisschop gekozen
    -verdediger van de orthodoxie
    -strijdt tegen heidense gebruiken (Artemiscultus bv.)
    -redt drie veldheren van een onrechtmatige veroordeling
    -redt zeelieden in nood
    -bezorgt op wonderbare wijze brood aan de mensen van Myra tijdens een hongersnood
    -na zijn dood vloeit geneeskrachtige olie uit zijn graf
    -na zijn dood redt hij een groep pelgrims op zee
    Latere vita’s volgen grofweg deze beschrijvingen.
    De iconografie van Nicolaas is in het oosten en westen niet gelijk.
    Bij ons is inderdaad een overlapping te zien met het uitzicht en de daden van Wodan. Ook een Martinus krijgt die kenmerken. Martinus en Nicolaas zijn trouwens concurrenten in Vlaanderen.
    Niet voor niets komen de heiligen actief tussen de wolf- en de joelmaand. De tijd dat de afgestorvenen op aarde van zich laten horen. Wodan was de god van de runen en de toverkunst, de helper in de strijd.
    Guido Gezelle beschrijft hoe Wodan de eeuwige jager was die ’s nachts rondreed op zijn paard Sleipnir en van schouw tot schouw sprong. Hij ging binnen via de schouw naar de haard (Gezelle: de heerd, de saxenschen autaar) om de gaven die voor hem bestemd waren te vinden en liet een loon of straf na in de gedaante van een lekkerding of roe boven de schouw.
    De gelijkenissen tussen de twee figuren blijven mij verwonderen.
    Zij waren bv. alle twee beschermheren van de oogst, de scheepvaart en de handel. Ze beschikten allebei over wondere krachten en waren milde schenkers. De dichtkunst en runen van Wodan vinden ook een equivalent in het boek van de sint. De raaf van Wodan heet in sommige streken nicolaasvogel. Ik ben akkoord met een duidelijk proces van wederzijdse beïnvloeding. Paus Gregorius raadde al aan om heidense feesten te gebruiken om ze te laten passen in de christelijke feesten.
    In het verchristelijken van Wodan naar Nicolaas vinden we de oorsprong van zwarte piet: Men zette Nicolaas op het paard van Wodan en gaf hem een knecht met roede en zak. Zij tweeën waren dan Sinterklaas en de duivel. (De zwarte knecht kan ook verwijzen naar Balder, de zoon van Wodan die mee moest en door de schoorstenen moest gluren of er oogstgaven klaar lagen. Daardoor werd hij zwart als roet.) Nicolaas en zwarte piet konden zo eigenlijk twee facetten zijn van eenzelfde figuur, de christelijke Nicolaas met de geknechte, gedemoniseerde Wodan.

    • booxalivedotnl permalink
      21 september 2015 18:54

      ‘Zwart ALS roet’ impliceert toch iets anders dan ‘zwart VAN roet’…

  3. Jeroen H permalink
    21 september 2015 18:35

    In zijn, non-fictie, boek “Mysteries in Overijssel” schrijft Martijn Adelmund Over Hagall en zijn Hellehond.

    Hij stelt hier in dat Hagall een Germaanse Jacht god was waar toe een heiligdom gewijd was in Haasbergen, ter Zuidwesten van Enschede. De naam Haaksbergen zou dan ook zoveel betekening al Hagall’s ver-/ge- borgenen. De Hellehond die hij aanroept is die uit De Lutte, ter Noordoosten van Enschede.

    -Het spookt rond Enschede. -…….- Eens per jaar komen ze samen, hond en meester, en maken ze de nacht onveilig-

    De “hond” uit De Lutte wordt omschreven als een “Verkeerde hond” of “Kardoes hond”, deze hond zou aan Wodan gewijd zijn en word ook wel vergeleken met Garmr, het is helaas onduidelijk waar deze laatste zich op berust.

    en nog een bron waar Haaksbergen en Hagall aan elkaar verbonden worden:
    http://www.kranenburgia.nl/oalhj.asp

    -In de streektaal wordt Haaksbergen Hoksebarge genoemd. De naam zou zijn afgeleid van Hagall’s Verborgene.-

    En om nog even terug te keren bij Sint en piet:
    http://www.meteo-maarssen.nl/hk_1206.html

    Men zou wat meer met deze oude tradities moeten doen.

    • Jeroen H permalink
      21 september 2015 18:51

      Aan vulling:

      Martijn Adelmund schrijft dat Hagall dit uit-‘spookt’ tijdens Halloween, maar dat wordt hier helemaal niet gevierd, ik vermoed dat hij hier op Joel duid.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      25 september 2015 14:53

      Hmmm, ik vermoed dat dit allemaal toch iets meer fictie dan non-fictie is, om eerlijk te zijn. Bijvoorbeeld, de naam Haaksbergen heeft als oudste betuigingen Hockesberghe (1188), Huckesberghe (1265), Houckesberghe, Hakesberg (1275), Hokesberghe (1316) en Haaxbergen (1534). Het eerste lid is niet helemaal duidelijk, maar afleiding van Hagall (hetgeen overigens niet een Nederlandse maar een Oudnoordse vorm is) is wel uitgesloten. Het tweede lid is duidelijk een verbogen vorm van berg ‘heuvel’.

      • Jeroen H. permalink
        25 september 2015 17:13

        Moin Olivier,

        Mooi dat je het een beetje hebt uitgeplozen, maar je gaat maar terug tot 1188, Haaksbergen bestaat al onder “deze” naam sinds voor 800nc. 1188 wordt Haaksbergen genoemd in een handels register van de graaf H. van Dale die, eveneens, ook Diepenheim en Ahaus in zijn bezit had.

        De officieel “Staatse” uitleg van de naam is dat het van “gehurkt” (Horket) “ge- of verborgen” (Barget) zou komen omdat de kern Haakbergen/Honesch in een dal tussen meerdere essen licht, maar ergens klopt die beredenering niet wand de oudste esch is jonger dan het dorp, een andere theorie is dat Haaksbergen ooit geleid werd door de Angelse leider Hago en dat de naam dan Hago’s burgt zou luiden of Hake/Hoake ’s schuiloord Hake/Hoake was een bijnaam voor Angelen, maar altijd word het tweede lid in verbinding gebracht met verbergen of bergen (beschermen).

        Ik, als Haaksbergenaar ben persoonlijk van mening dat het wel in de Angelse hoek gezocht moet worden, net buiten het dorp ligt het “Snake moor” “Snake” is een Angels woord en “Slang(e)” Saksisch en Frankisch, hoe al wel “Hagal’s burgt” mij ook wel erg fantastisch aan doet. Ik ken daarentegen Hagal zekers wel als de “Wildejager” maar dacht dat het om een versmelting van Wodan (als wildejager) en de voor mij later pas bende Hago ging.

        Maar af en toe ben ik weleens bang dat mensen Haaksbergen (Hoaksebargn) in Twenthe wel eens verwarren met Håksberg in Zweden, ik weet dat de gemiddelde Hollander weinig tot geen verschil hoort tussen Twents en Zweeds en Twenthe ergens in de contreien van Denemarken zouden zoeken maar er is wel degelijk een (klein)onderscheid.

        (dit laatste is een kleine geste, moar so now end den….,)

  4. 22 september 2015 10:47

    Mooi artikel weerom, Olivier, en voor lezers van Marcel Bas’ boek (zoals ondergetekende dus :-)) een interessante aanvulling vanuit taalkundig oogpunt.

    Wat betreft de moderne gekheden: in Vlaanderen (en naar ik me meen te herinneren ook her en der in de noordelijke Nederlanden) bestaan nog een aantal gemeenten/parochies met Sint-Maarten als patroonheilige, die dan ook “traditioneel” Sint-Maarten verwelkomen als “kindervriend” en niet Sint-Niklaas.

    Zou leuk zijn mocht er – los van het feit dat met Sint-Maarten, dacht ik, een lichtfeest gerecupereerd werd (het zit dicht tegen Samhain aan) – in de praktische uitvoering rekening gehouden worden met het uitzicht van de heilige (een zwaarbewapende huurling, per slot van rekening, wat weer eens wat anders zou zijn dan die brave – verbraafde, zeg maar – Sint-Niklaas). Helaas ziet de laatste jaren, onder andere bij mij in het dorp, Sint-Maarten er uit als … Sint-Niklaas, met in zijn gezelschap, inderdaad, de moderne versie van de zwarte pieten …

    • Jeroen H permalink
      22 september 2015 11:49

      Maar Sint Maarten is toch zelf zwart??
      Wordt daar dan niet over geklaagd??

      • bjroose permalink
        22 september 2015 11:57

        Sint-Maarten zwart ? Sinds wanneer dan ? En heb ik geklaagd over de kleur van de pieten die hem vergezellen ? Bij mijn weten is er gewoon geen enkele connectie tussen Sint-Maarten en pieten van welke kleur dan ook …

    • Olivier van Renswoude permalink*
      25 september 2015 14:41

      Hier in het noorden van Nederland wordt Sint Maarten ook gevierd, als de kinderen langs de huizen gaan met liederen en lampionnen. Het is duidelijk gescheiden van het Sinterklaasfeest, maar jammer genoeg zijn beide zeer commercieel en oppervlakkig geworden. Veel kinderen slaan de gewone huizen over, gaan rechtstreeks naar de winkels, vaak zonder lampion, en mompelen een liedje of roepen een schunnige nevenvorm daarvan.

  5. Jeroen H permalink
    22 september 2015 18:02

    Sorry verward met St. Mauritius.

    Ik meende ook niet dat er geklaagd word of moet worden maar vond het vreemd dat er niet over St. Maarten (die ik verwarde met Mauritius, die zwart is) geklaagd word omdat er dan een “Zwarte” “Blank” gemaakt word.

    • 22 september 2015 18:26

      Sint-Mauritius is me eerlijk gezegd volkomen onbekend, dus kan ik er niet over meepraten 🙂 Wat het omkleuren van de figuranten, al dan niet in een hoofdrol, betreft: ik denk dat het artikel van Olivier net aantoont dat aan die kleur – zwart of wit – te veel aandacht besteed wordt en dat die aandacht beter zou gaan naar waar de “zwarte” pieten echt voor stonden. De zwarte horde van Wodan had niks te maken met schmink, hè.

      • Jeroen H permalink
        23 september 2015 17:06

        Oh zekers, helemaal mee eens, de nadruk wordt te veel gelegd op dat wat het in “moderne tijd” gemaakt is, en te weinig op de oorsprong. Als het aan mij zou liggen word de goedheiligman eens bezocht door onze Hagall en een heerschare “echte” zwartepieten, lijkt me wel lachen (heerschare => Harii).

        Ik vind het trouwens ook wel vreemd dat Krampus (de duivelse helper van Sinterklaas) en Ruprecht (knecht, oorspronkelijk een kindereter) geen van beide meer besproken worden in den Neerlandse vertolking, hoe al wel Krampus her en der nog wel eens, maar, maar zelden, voorkomt in een lokale variëteit. deze twee knechten waren ook meer gewijd aan het straffen van kinderen, althans meer dan die olijke Piet Z.

  6. Walter Gauwloos permalink
    23 september 2015 21:52

    beste Olivier,
    Toen ik je verhaal las, moest ik even denken aan ‘DE BERSERKERS’een waanzinnige Noorse krijgsbende die zich ook zwart verfde en toegewijd was aan oppergod Woedan..

  7. Walter Gauwloos permalink
    23 september 2015 22:04

    Zou het mogelijk zijn om van’berserker’ de woordherkomst op te geven ? Ik lees immers dat er verschillende duidingen van bestaan.’Ber-serk’ Beren-huid of bare-sark :hemdloos.?

    • Olivier van Renswoude permalink*
      25 september 2015 14:24

      Beste Walter,

      Aanvankelijk wou ik ook naar de berserkir verwijzen, maar ik kreeg het niet vlot in het stuk gepast, dus heb het maar achterwege gelaten. Goed dat je er alsnog op wijst.

      En inderdaad, zowel ‘beerhemd’ als ‘baarhemd’ is als betekenis voorgesteld. Ik ben alleen bang dat daarmee ook alles is gezegd.

    • Hrodberht permalink
      18 mei 2016 15:10

      Een andere mogelijke herkomst van Berserker is IE *bhoso- (naakt) (Calvert Watkins: The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots, 2nd ed. (2000)) Het verband tussen soldaten en beren bestaat nog steeds Britse soldaten dragen hoge berenvellen hoeden in parades. Deze waren gangbaar in Europa tot de slag van Waterloo. De beer was overigens een van de vele beesten waarmee Germaanse krijgers zich identificeren. Babugeri and Chaushi in Bulgarije lijken ook op beren maar de pakken zijn gemaakt van geitenvellen. Bokken waren ook populair (misschien vanwege de strijdwagen van Thor die zij trokken) en de bokkenhoorns en poten zien we terug bij verwanten van Zwarte Piet zoals Krampus.

  8. 25 september 2015 11:25

    Goed artikel! Ik heb zelf in Berchtesgaden in Beieren wel eens een St Nikolaus feest mee mogen maken. Daar wordt de Sint begeleid door angstaanjagende figuren genaamd Buttnmandln of Kramperl. Een eeuwenoude traditie. Bijzonder indrukwekkend, zelfs voor een volwassene. 🙂 https://youtu.be/y76yAm5bwB4 https://youtu.be/YV4pt6NZWdQ
    In tirol en in noord italië is er een soortgelijke traditie genaamd de Krampus lauf. https://youtu.be/WLnl5ZWG4tg
    En aan de beelden te zien is het ondanks de angstaanjagende figuren nog steeds ook een kinderfeest.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      25 september 2015 14:31

      Mooie beelden! In mijn jeugd liet een vriend van mij eens een poppetje van (ik meen) een Krampus zien. Dat had hij meegenomen van vakantie. Het was een openbaring, kan ik je vertellen.

      Toch moet ik zeggen dat ik dat ‘bokkige’ van de Krampus en dergelijke wat minder belangwekkend vind dan het ‘schimmige’, dat meer aan de verbeelding overlaat en geheimzinniger is.

  9. Tjeerdfrans Kok permalink
    11 oktober 2015 18:05

    Volslagen lariekoek, afkomstig uit de koker van de door de Nazi’s geadoreerde Germanistische School, waarvan allang bewezen is door Karl Meissen in zijn standaardwerk uit 1931 over de herkomst van de sinterklaasviering dat ze gebaseerd zijn op de 19e eeuwse sprookjes van Grimm, grotendeels door hem zelf verzonnen.
    De Wilde Jacht heeft helemaal nooit bestaan maar berust op een niet begrijpen van de wijze waarop de Skalden gewone zaken in een zo ingewikkeld mogelijke dichterlijke omschrijving plachten te vorm te geven. Om met een enkel voorbeeld te volstaan, een vrouw werd bijvoorbeeld omschreven als “een steunpilaar van het havikveld”.
    Verder stelt Tacitus juist vast dat de Germanen als apart volk niet bestaan maar gewoon een aan Caesar onbekende Keltische stam waren. De wetenschap heeft hem daar inmiddels gelijk in gegeven. Enige verschil met de Kelten is dat de Germanen een andere taal spraken. Etnografisch is het echter één en hetzelfde volk.
    De Kelten en dus ook de Germanen kenden helemaal geen oppergod maar een driemanschap van gelijkwaardigen als belangrijkste goden.
    Er is geen enkel verband tussen heidense “Germaanse” en christelijke gebruiken aangezien de christenen bij de kerstening van Europa alles wat in hun ogen heidens was met wortel en tak uitgeroeid hebben, tot zelfs het voedsel en de kledij aan toe en het sinterklaasfeest pas duizend jaar later ontstond. Mondelinge overlevering was al helemaal niet mogelijk want wie zich iets heidens liet ontvallen werd direct aan het kruis genageld, of erger.
    Verder heeft kunsthistorisch onderzoek aangetoond dat Sint Nicolaas in de middeleeuwen met een overwonnen witte duivel werd afgebeeld, dat Sinterklaas tot 1800 altijd in zijn eentje was, slechts vergezeld van zijn paard, dat de eerste knecht die in 1800 aan zijn zijde verscheen een deftig geklede blanke was en dat de eerste Zwarte Piet pas in 1828 voor de allereerste keer ten tonele gevoerd werd, zijnde een negerslaaf van een te Amsterdam gevestigde Italiaanse koopman. Zwarte Piet ging hij pas begin 20e eeuw heten.

    • Olivier van Renswoude permalink*
      11 oktober 2015 21:07

      Ik ben bang dat u hier iets te hard van stapel loopt.

      Meisens inbreng was van groot belang, maar zeker niet het laatste woord. En wat u hier beweert staat deels haaks op wat hij zei. Laat ons even het veel recentere Nicolaas, de duivel en de doden (1993) van Janssen erbij nemen:

      “Een deel van de kritiek van [Karl] Meisen komt hierop neer, dat hij te veel gebruiken uit de kerkelijk-kloosterlijke sfeer wilde afleiden. Wat hiervan zij, van belang is dat zowel Meisen als veel van zijn critici ervan uitgaan dat de [middeleeuwse] Nicolaasmaskerade inderdaad in verband staat met de mythe van de Wilde Jacht (…).” – blz. 80

      “Ook Meisen, die in het algemeen weinig op heeft met mythologische interpretaties, is van mening dat de Nicolaasmaskerades die als »restvormen worden aangetroffen van de Waddeneilanden tot de Alpen«, onmiskenbaar in relatie staan tot de voorstelling van de Wilde Jacht.” – blz. 94

      Wat betreft de Wilde Jacht zelf, het is mij een raadsel hoe u erbij komt dat deze “helemaal nooit bestaan” heeft. Hier de vooraanstaande Oostenrijkse filoloog Rudolf Simek, in zijn uitstekende Lexikon der germanischen Mythologie (2006), onder het lemma Wildes Heer (oder Wilde Jagd):

      “Erst [Otto] Höfler hat (nach Vorarbeiten von Weiser und Meuli) mit großer Wahrscheinlichkeit nachweisen können, daß die Sagen vom W. H. »zu einem sehr wesentlichen Teil Spiegelungen von altertümlichen Kulten geheimnisvoller Bünde« sind (Höfler 1934). Träger dieser Kulte waren kriegerische Kultverbände, die in Verbindung mit Odin/Wodan standen, der als Führer des W. H. in der ganzen volkskundlichen Überlieferung bestens belegt ist.” – blz. 491

      Uw bewering dat er geen enkel verband zou zijn tussen heidense Germaanse gebruiken en Christelijke gebruiken is dan ook onjuist.

      Voorts uw bewering dat volgens Tacitus “de Germanen als apart volk niet bestaan maar gewoon een aan Caesar onbekende Keltische stam waren” en dat de wetenschap dit bevestigd zou hebben. Hoe komt u erbij? Tacitus maakte juist heel duidelijk onderscheid tussen de Kelten en de Germanen. D.w.z. hij beschouwde hen als twee verschillende volken, daarbij niet enkel op taal wijzende, maar ook op hun (godsdienstige en wereldse) zeden, afkomst, voorkomen enz.

      Ten slotte uw opmerking over kunsthistorisch onderzoek. U begrijpt dat zulks grote beperkingen heeft omdat het ons enkel vertelt wat er op sommige plekken op sommige tijden is uitgebeeld?

      Nogmaals Janssen over Meisen:

      “In de dertiende eeuw, de »bloeitijd van de Nicolaascultus« en het »hoogtepunt van het duivelsgeloof« zou, aldus Meisen, de volkse voorstelling zijn ontstaan van de heilige die op zijn jaarlijkse feestdag een geketende duivel met zich meevoert.” – blz. 151

      En zo klaagde Maarten Luther in de zestiende eeuw over Sint Nicolaas en diens vermomde gevolg:

      “Denn Gott kennet das Larvenvolk und Nicolasbisschofe nicht.”

      • Tjeerdfrans Kok permalink
        12 oktober 2015 09:42

        De Kelten of Galliers die ten Noorden van de Alpen woonden, waren voor de Romeinen al lang geen onbekenden. Er bestonden nauwe contacten en handelsovereenkomsten tussen beide volkeren en dit voordat Caesar aan zijn befaamde veroveringstochten begon.
        Interessant om weten is dat Caesar voor zijn veroveringstochten het oorspronkelijke Gallië veel ruimer heeft voorgesteld om alzo een mogelijkheid te scheppen om een veel groter gebied te kunnen veroveren. Hij voegde Belgium, de naam voor het gebied van de Belgae toe aan Gallië en hij bedoelde er tevens ook de noordelijkste stammen mee tot aan de natuurlijke grens van de Rijn. Aan de overkant van de Rijn woonden dan de Germanen.

        De Germanen waren hoogstwaarschijnlijk net zoals de Kelten, de Belgen, Galliërs die op beide Rijnoevers woonden. Men mag niet vergeten dat Caesar uitdrukkelijk in zijn oorlogsverslagen vermeldt dat de Condrusi, de Eburones, de Caerosi en de Paemani van Germaanse oorsprong waren maar niettemin op de linkeroever van de Rijn woonden.
        Ook de Nerviërs en de Treveri gingen er prat op dat zij van overrijnse – germaanse – oorsprong waren.
        De Germanen behoorden dus niet tot een “ander ras”, het waren keltische stammen die achter de Rijn woonden. Caesar paste de naam Germanen toe op alle stammen die achter de Rijn woonden maar voegde er niet aan toe dat het evengoed als de Aquitani, de Kelten en de Belgen om Galliërs ging. Zo kon hij zijn optreden verantwoorden tegenover alles wat hij “Germaans” noemde en kon hij zijn veroveringstochten van Gallië laten eindigen aan de Rijn.

        Tacitus laat in zijn studie over de Germanen duidelijk verstaan dat de cultuur van de Germanen op heel veel punten overeenkomsten vertoonde met de Gallische cultuur. Tacitus stelde: breng een Germaan naar Gallië en hij wordt Galliër: breng een Galliër naar Germanië en hij wordt Germaan.

        Strabo, een griekse schrijver, besluit dat de Romeinen de volkeren ten oosten van de Rijn Germani noemden om daarmee tot uiting te laten komen dat zij de feitelijke ras-Kelten waren. Germani betekent in het Latijn namelijk ‘echt’ in de zin van ‘oorspronkelijk’.

        Het is belangrijk in deze om te beseffen dat tussen de Aquitani in het zuiden en de Germani in het noorden wellicht taalkundige en culturele verschillen op te merken vielen. Maar wanneer men van volk tot volk, van stam tot stam zou trekken, zou men haast ongemerkt in elkaar overlappende gebruiken en levenswijzen zijn terechtgekomen.”

        Het enige verschil tussen Kelten en Germanen is dat ze een andere taal spraken. Het onderscheid dat de Romeinen maakten, berustte echter op geografische gronden uit politieke overwegingen. Het staat echter vast dat ze nergens op sloegen.

      • Olivier van Renswoude permalink*
        12 oktober 2015 17:42

        Tacitus zelf zegt in hoofdstuk 4 van zijn Germania van mening te zijn dat de Germanen een geheel eigen volk zijn:

        “Ipse eorum opinionibus accedo, qui Germaniae populos nullis aliis aliarum nationum conubiis infectos propriam et sinceram et tantum sui similem gentem exstitisse arbitrantur.”

        Uit niets wat u zegt volgt daadwerkelijk dat de Germanen “een Keltische stam” waren. De opmerking van Strabo bijvoorbeeld zegt ons niets, behalve dat hij een poging deed om de naam der Germanen te verklaren vanuit het Latijnse woord germānus (‘echt, waar’). En de eventuele politieke overwegingen van de Romeinen doen niets af aan het volgende.

        De Germanen waren onderverdeeld in talloze stammen en hun wereld besloeg een zeer groot gebied, tot en met het hoge, Scandinavische noorden (behoudens Lapland). Hun taal, thans het Oudgermaans geheten, was geheel eigen en nauwer verwant aan de Baltoslavische talen in het oosten dan aan de Keltische in het zuiden en westen.

        Talen vertakken waar gemeenschappen in betrekkelijke (culturele en/of fysieke) afzondering verkeren, dus het feit dat er hoe dan ook zoiets was als het Oudgermaans bewijst al dat er ooit een afzonderlijk, Proto-Germaans volk heeft bestaan – vermoedelijk in wat nu Noord-Duitsland is. Of alle latere Germaanse stammen rechtstreeks afstamden van deze Proto-Germanen is moeilijk te zeggen. Mogelijk waren sommige van deze stammen pas later gegermaniseerd in taal en zeden. Maar aangezien talen pas (kunnen) worden overgenomen bij intensief contact en culturele uitwisseling was er op een gegeven ogenblik zonder twijfel sprake van een afzonderlijke culturele wereld der Germanen. Deze verschilde niet slechts in taal van de Keltische wereld, maar ook in andere wezenlijke zaken als dichterlijke overlevering (bijv. ontstaansmythen), rechtspraak (bijv. weergeld) en socio-militaire organisatie (bijv. de comitatus).

        En natuurlijk waren er overeenkomsten tussen Galliërs en Germanen. Hun werelden begrensden elkaar immers en uiteindelijk stamden ze net als de Balten, Slaven, Romeinen en Grieken allemaal af van de Oudeuropese jagers en verzamelaars en de latere Indo-Europese veehoeders.

      • Tjeerdfrans Kok permalink
        12 oktober 2015 20:28

        Onzin hoor. We weten inmiddels dat de Kelten juist een enorm leefgebied hadden 3000 jaar geleden leefden ze van de Engelse eilanden tot in de Taklamakanwoestijn in China. Tacitus is ook niet de bron waarop gebaseerd wordt dat Germanen gewoon Kelten waren en slechts wat hun taal verschilden van andere Keltische stammen. Dat maakt hen geen ander volk. De Aborigens van Australië waren bijvoorbeeld allemaal van 1 en dezelfde afstamming maar kenden 300 verschillende talen waarvan sommige zo van elkaar verschilden als het Turks van het Nederlands.
        Maar het gaat hier om het verband tussen sinterklaas en heidense voorchristelijke gebruiken. Dat verband kan slechts op twee manieren tot stand zijn gekomen. Iemand heeft er over gelezen en vond het leuk genoeg om het na te apen, of het is eeuwenlang van mond op mond overgeleverd. Beide mogelijkheden zijn onzinnig aangezien de Universele Kerk alles wat aan heidense gebruiken bestond volledig heeft uitgeroeid tot zelfs de kleding en het voedsel toe. En niet een paar jaar maar meer dan duizend jaar lang.

      • Olivier van Renswoude permalink*
        12 oktober 2015 23:59

        U kunt zo vaak roepen als u wilt dat de Germanen “gewoon Kelten” waren, maar het blijft uw eigen hersenspinsel en is niet bepaald de heersende mening onder deskundigen. Dat de Kelten ooit een groot gebied bestreken betekent niet dat de Germanen er ook toe behoorden. Er is verder geen bewijs dat er ooit Kelten hebben gewoond ten oosten van Turkije, laat staan de Taklamakanwoestijn in China. Bovendien spreekt u zichzelf tegen door eerst dit te zeggen:

        “Verder stelt Tacitus juist vast dat de Germanen als apart volk niet bestaan maar gewoon een aan Caesar onbekende Keltische stam waren.”

        En nu dit:

        “Tacitus is ook niet de bron waarop gebaseerd wordt dat Germanen gewoon Kelten waren en slechts wat hun taal verschilden van andere Keltische stammen. Dat maakt hen geen ander volk.”

        Ten slotte beweert u dat de Kerk de heidense voorchristelijke gebruiken volledig heeft uitgeroeid “tot zelfs de kleding en het voedsel toe”. Waarop grondt u dat? Integendeel, voor zover de Kerk überhaupt in staat was alles uit te roeien heeft ze vaak ook gedoogd wat niet uitgesproken in strijd was met haar leer. Ná de kerstening wemelde het volksgeloof in heel de Germaanse wereld nog vele eeuwen van elementen die overduidelijk samenhingen doch zo wijd verbreid waren dat ze ongetwijfeld uit Oudgermaanse tijden stammen. Een voorbeeld is de voorstelling rond de boze watergeest die in de Lage Landen de nekker/nikker heette, in Duitsland de Nixe, in Engeland de knucker, in Noorwegen nøkken, in Zweden näcken, enz. Het zijn de plaatselijke voortzettingen van één enkel Oudgermaans woord.

        Of, inzake het onderwerp van dit stuk, zie bijvoorbeeld de verwijzing naar het Wilde Heer in de Münchner Nachtsegen (13e eeuw):

        Wûtanes her und alle sîne man,
        dî dî reder und dî wit tragen
        geradebreht und irhangin,
        ir sult von hinnen gangin!

        Er heeft altijd een volksgeloof bestaan, boordevol nagalmen van de heidense tijd, en zodoende de wil om dit uit te beelden.

      • Tjeerdfrans Kok permalink
        13 oktober 2015 03:54

        Kennelijk volgt u niet wat er op archeologisch gebied gebeurd. Er zijn keiharde bewijzen dat Kelten 3000 jaar geleden in wat nu de Taklamakanwoestijn heet, geleefd hebben over een periode van minimaal 250 jaar.
        Verder bent u kennelijk onbekend met de methode waarmee de Universele Kerk Europa heeft gekerstend. discussie daarover is dan zinloos.
        Ik had inderdaad moeten schrijven dat T.niet de ENIGE bron was.

      • Olivier van Renswoude permalink*
        13 oktober 2015 12:04

        “Er zijn keiharde bewijzen”

        Verlicht me!

      • Tjeerdfrans Kok permalink
        13 oktober 2015 15:36

        Kijk op http://mysteriousuniverse.org/2014/10/the-mysterious-european-mummies-of-china/
        Staatb duidelijk Celtic mummies
        Ook de grafkledij heeft dezelfde ruit als ze tegenwoordig nog in Schotland dragen.
        DNA onderzoek bevestigt ook de mummies Keltisch zijn

      • Tjeerdfrans Kok permalink
        13 oktober 2015 15:47

        Dr.is mannelijk. Vandaar dat ik schrijf: dr. Gras zijn onderzoek. Of het om een vrouw of man gaat, is irrelevant voor de inhoud.
        Het ontgaat u kennelijk dat de “Germanen” zichzelf nooit zo genoemd hebben, zoals de “Vikingen” zichzelf ook nooit Vikingen noemden.
        Etnografisch zijn Germanen Kelten, daar bestaat in de wetenschap unanimiteit over.

      • Olivier van Renswoude permalink*
        13 oktober 2015 17:14

        Sommige mummies van het Tarimbekken zijn in de pers wel eens “Keltisch” genoemd, op grond van oppervlakkige gelijkenissen, met name de tartans (geruite wollen stoffen). Deze zijn echter niet voorbehouden aan de Kelten maar komen vanouds over de hele wereld voor, zoals bij de Masaï in Oost-Afrika. En welk DNA-onderzoek? Veeleer gaat het om een groep mensen die een oostelijke tak van de Indo-Europeanen vertegenwoordigen en dus verwant maar niet gelijk zijn aan Slaven, Germanen en Kelten. En zelfs als het onomstotelijk bewezen ware dat deze Keltisch waren betekent het niet dat ze gewortelde bewoners waren. Ze hadden net zo goed handelaars op de zijderoute kunnen zijn.

        De Wikingen noemden zichzelf wel degelijk Wikingen. Zie de ruinstenen uit die tijd, zoals nr. 10 in Småland: Toki VikingR, ræisti stæin æftiR Gunnar, sun Grims. Guð hialpi salu hans! (‘Tóki de Wiking, richtte deze steen op voor Gunnar, zoon van Grím. God helpe zijn ziel!’)

        Evengoed hebben Germanen zichzelf Germanen genoemd. Zo schreef Tacitus in zijn Annales over twee Friese vorsten in Rome in 58 na Chr.:

        “Terwijl zij daar ronddrentelden (want de spelen vielen bij hen door hun onbekendheid ermee niet in de smaak) en informeerden naar dit publiek in het theater, naar de rangen voor de verschillende standen, waar de ridders, waar de senaat hun plaatsen hadden, merkten zij dat er wat mensen in uitheemse kleding op de zitplaatsen van de senatoren zaten. En toen zij nadrukkelijk vroegen wat dat voor mensen waren en te horen gekregen hadden dat deze eer bewezen werd aan de gezanten van die volken die uitmuntten in moed en vriendschap met de Romeinen, riepen zij uit dat geen sterveling boven de Germanen uitstak in wapengeweld of trouw en zij liepen naar beneden en namen plaats tussen de senatoren.” – vertaling Ben Bijnsdorp

        En nu vind ik het wel welletjes. Tenzij u kunt verwijzen naar eigentijdse deskundigen die de Germanen als “een Keltische stam” beschouwen ga ik hier geen tijd en moeite meer in steken.

      • Tjeerdfrans Kok permalink
        13 oktober 2015 18:32

        De Kelten woonden ruim 250 jaar in de Taklamakan, viking was oorspronkelijk een scheldwoord dat zoiets als zeerover betekende en dat een volk een scheldwoord gebruikt als naam voor zichzelf is een belachelijke suggestie, Germaan komt van een woord uit het Latijn en dat de “Germanen” een woord uit het Latijn gebruikten als naam voor henzelf is een nog achterlijker suggestie.
        Dit soort wellesnietesdiscussies zijn zinloze verspilling van de tijd en deze bovendien totaal niet terzake. Daar kunnen we het over eens zijn.
        Wat het aangevoerde bezwaar tegen het kunsthistorisch onderzoek betreft dat aantoont dat Sinterklaas of helemaal niet of alleen op huisbezoek komt, er zijn ook schriftelijke verklaringen van mensen die in ons land een sinterklaas feest meemaakten. J.Grabbel in 1792 en H.C.Andersen in 1847 melden dat Sinterklaas niet zelf verscheen en Van Hengel in 1831 en De Genestet in 1849 melden dat hij in zijn eentje kwam.
        Dat ZP pas in 1828 als knecht optrad en een neger was, is een bewezen feit dat door een ooggetuige (Alberdingk Thijm) en een dagblad (De Tijd) vastgelegd werd.

      • Olivier van Renswoude permalink*
        13 oktober 2015 19:44

        Nogmaals, dit vertelt ons enkel wat er op sommige plekken op sommige tijden is waargenomen. Het feest verschilde aanvankelijk van plek tot plek en werd ook buiten Nederland gevierd, waar eeuwenoude vermeldingen zijn van de geknechte duivels en/of vermomden die de goedheiligman vergezelden, alsook beschrijvingen van de Wilde Jacht. Dit heb ik reeds aangedragen.

        “(…) dat een volk een scheldwoord gebruikt als naam voor zichzelf is een belachelijke suggestie”

        Ooit van een geuzennaam gehoord? En het is geen suggestie, maar een feit – ik heb u immers net een voorbeeld gegeven van zo’n gebruik.

        “Germaan komt van een woord uit het Latijn en dat de “Germanen” een woord uit het Latijn gebruikten als naam voor henzelf is een nog achterlijker suggestie”

        Over de herkomst van Germaan is geen overeenstemming onder etymologen. In zijn evaluatie van alle voorstellen gaf de vooraanstaande woordvorser Günter Neumann de voorkeur aan een inheemse herkomst, d.w.z. Oudgermaans *German-, van dezelfde wortel als begeren. En zelfs als de naam van uitheemse, Latijnse herkomst is is het mogelijk dat de Germanen hem overnamen. Vergelijk hoe een Welshman zichzelf als Welsh voorstelt terwijl die benaming hem uitheems is. Maar het doet er niet toe, want ik heb u net al een voorbeeld gegeven van Germanen die zichzelf Germanen noemden. Uw opmerking over een “achterlijker suggestie” raakt dus kant noch wal en is bovendien beneden peil.

        Deze discussie is inderdaad zinloos. Er is niemand in de hedendaagse academische wereld die uw bewering dat Germanen “een Keltische stam” zijn serieus neemt. Tot ziens!

      • 14 oktober 2015 08:54

        Wat een discussie (door één van de “gesprekspartners” van in het begin gevoerd op een bijzonder agressieve toon overigens) … Zelf ben ik ter zake niet onderlegd genoeg om er op in te gaan, maar ik ben het wél met Olivier eens dat er in de hedendaagse wetenschappelijke wereld geen kat te vinden is die van oordeel is dat de Germanen Kelten waren én dat het absoluut géén belachelijke “suggestie” is dat een volk een “scheldwoord” als naam zou gebruiken. Zelfs héél recent nog gebeurde dat: “Wallonië” stamt af van het Germaanse woord voor “vreemdeling”, zijnde “Walh”. We hebben dus een volk (of toch een deel van een volk) dat zichzelf aanduidt als … vreemdelingen).

      • Olivier van Renswoude permalink*
        14 oktober 2015 19:01

        Bedankt voor je steun, Björn.

        Het leuke is dat ditzelfde woord –Westgermaans *Walh, Oudgermaans *Walhaz– ten grondslag ligt aan Wales en Welsh. En tevens schuilt in walnoot, overigens. Het is ook wel een vreemde noot. Doch niet zo eigenaardig als een pepernoot.

  10. Tjeerdfrans Kok permalink
    12 oktober 2015 10:00

    We weten van de godsdienst der Kelten dat zij geen oppergod kenden maar een driemanschap van leidende goden en dr. Gras toont in zijn onderzoek naar de Noordse Lokimythenben hunnonderlinge verband aan dat de Noordse mythologie oorspronkelijk niet Odin als oppergod had maar een driemanschap bestaande uit Loki, Odin en Hoenir waarbij Loki zelfs het meest in aanzien stond. Pas toen ze in aanraking kwamen met de Romeinen pasten de Skalden hun godsdienst aan door Odin tot oppergod te benoemen en nog later maakten ze van Loki een duivelachtige God als aanpassing aan de christelijke religie. Dat deden ze omdat ze merkten dat die nieuwigheden in de smaak vielen en ze hun publiek niet wilde verspelen. Anders dan monotheïsten, die heilig in hun god geloven, waren de goden voor polytheïsten eerder een kapstok om sterke verhalen aan op te hangen dan iets waarvan fanatiek een bepaalde versie verdedigd moest worden. Elke Skald gaf er zijn eigen draai aan.
    Komt nog bij dat ze dol op kennings waren: de misleidende vervanging van gewone door dichterlijke woorden waardoor een soort code ontstond die latere christelijke vertalers als Snorri op volkomen verkeerde opvattingen over de tekst bracht. Dat de Germanen naakt, slechts in hemden van berevellen en wolfshuiden gehuld ten strijde trokken, berust bijvoorbeeld op zo’n verkeerd begrepen kenning. Met die woorden werden namelijk Malienkolders bedoeld. Ook de idee van de Wilde Jacht berust op zo’n misverstane dichterlijke omschrijving. Die kennings waren voor leken dan ook totaal onbegrijpelijk. Hoe een vrouw omschteven kon worden, gaf ik al aan. Een man daarentegen werd soms simpelweg een boom genoemd. Een schip: rendier van Gylfe, maar ook: een bizon. Vandaar de volkomen onzinnige fantasterij over de oeroude Germaanse gebruiken uit later tijd

    • Olivier van Renswoude permalink*
      12 oktober 2015 17:46

      Tacitus schreef dat de Germanen bovenal Mercurius aanbaden. De Romeinen en de Germanen vereenzelvigden elkaars goden, en mede gezien de algemene vertaling van diēs Mercuriī in *Wōdanas dagaz (vanwaar o.a. Nederlands woensdag) is er weinig twijfel dat hij hier *Wōdanaz bedoelde. De Noordgermaanse voortzetting van zijn naam was Óðinn, met als bijnaam Alfaðir ‘Alvader’. Dat alleen al zegt genoeg over zijn positie in de godenwereld. Van enige aanbidding van Loki is ondertussen nergens een spoor, en zijn belang in de overlevering betekent niet dat men hem op gelijke hoogte zag met *Wōdanaz/Óðinn. Een dergelijke voorstelling vinden we in vele primitieve culturen elders in de wereld, waarin zowel een echte oppergod wordt erkend als een ‘trickster’-figuur.

      Voorts blijkt uit de vergelijkende taalwetenschap dat niet *Wōdanaz/Óðinn maar *Tīwaz/Týr aanvankelijk de belangrijkste god was, ook al is het niet duidelijk wanneer deze promotie/degradatie zich precies heeft voltrokken.

      Ten slotte, uit de algemene, weinig opzienbarende waarneming dat kenningen soms voor verwarring zorgden volgt niet dat berserkr en úlfheðinn eigenlijk kenningen voor ‘maliënkolder’ waren.

      P.S. u zegt: “dr. Gras toont in zijn onderzoek”, maar Elizabeth Johanna Gras was een vrouw.

  11. Johannes permalink
    14 oktober 2015 23:25

    Wat een merkwaardige discussie, plots komt er iemand voorbij marcheren om te verkondigen dat Germanen een hersenspinsel zijn (geadoreerd door….etc). Om vervolgens een link te lezen over mummies waarbij letterlijk in de 9e alinea staat vermeld:

    “He believes that some of these peoples traveled west to become the Celts in Britain and Ireland, others went north to become the Germanic tribes, and still others traveled east to find their way to Xinjan.”

    Hoe het ook allemaal zij gegaan, ik ben geen fantasterist van een school, echt betreurenswaardige woordkeuzes…

  12. Agricola permalink
    18 oktober 2015 09:49

    Opmerkelijk dat T.F. Kok doet voorkomen veel kennis van zaken te hebben, maar in de aloude reflex schiet dat “de verderfelijke RKK alles vernietigd heeft”! De RKK heeft nooit zo veel macht gehad als complotdenkers aan haar toedichten en heeft in plaats van veel voorchristelijke ideeën, gewoontes, gebruiken en religieuze rites te vernietigen deze juist overgenomen en daarmee haar eigen theologie gebouwd. Syncretisme heet dat in de godsdienstwetenschappen. Als voorbeelden kunnen gelden de herschepping van de Moedergodin tot Maria, het polytheïstische godenhuis tot de vele heiligen en de heidense feesten tot christelijke feesten.

    Verder gaat zijn bewering dat zowel Kelten als Germanen een driemanschap als oppergod hadden en dat derhalve Germanen als Kelten gezien dienen te worden voorbij aan het veel-voorkomen van groepen van drie goden als opperraad van alle goden. In godsdienstwetenschappen bekend als een triade.

  13. Hrodberht permalink
    4 december 2015 12:00

    Allemaal wild geraas, om de discussie weer naar zwarte Piet te trekken wil ik wijzen op het Moorse aspect van Piet. Zwarte Piet heeft oorspronkelijk een dreigend element in zich. Een gevaar die door de Sint (het Christendom) in bedwang wordt gehouden.

    Hoe dat gevaar vorm wordt gegeven is aan veranderingen onderhevig geweest. In de middeleeuwen werden kinderen in Italië in bedwang gehouden door te dreigen dat de Hunnen (lees Mongoolse horde) hen mee zou nemen. We worden tegenwoordig vanuit het midden oosten bedreigd, misschien moet Piet zich daaraan aanpassen.

    Een ondergesneeuwd stukje Europese geschiedenis waar Nederland ook mee te maken heeft gehad is de plunderingen aan de kust door de Moren.
    Zie: http://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/white_slaves_01.shtml
    Ik zie een verband tussen deze reële ontvoering gevaar waarmee kinderen tot gehoorzaamheid gemaand konden worden en de Moorse vorm van onze Zwarte Piet.

    Voor wat betreft de Taklamakan mummies moeten we nog lang wachten over definitief uitsluitsel. Ik heb zelf 8 jaar in China gewoond en weet uit eerste hand dat onderzoek naar hun oorsprong actief wordt onderdrukt om politieke redenen. Als je een claim legt op een gebied op basis van recente historie vormt een alternatieve geschiedenis namelijk een gevaar.

    Ik adviseer het boek “Empires of the Silk Road: A History of Central Asia from the Bronze Age to the Present” door Beckwith, Christopher (2009). Daarin komen de Tocharians uitvoerig aan bod.

    Over azie gesproken, Japan heeft ook een Zwarte Piet ! Via de Indo-Europese traditie, namelijk het Boeddhisme, is Daikokuten daar beland en is een afgeleide van dezelfde oer-bronnen. https://en.wikipedia.org/wiki/Daikokuten Hij wordt meestal (dus niet altijd) met een zwart gezicht afgebeeld en een grote zak op zijn rug terwijl hij geld rond strooit.

  14. Johannes permalink
    9 december 2015 16:06

    Ik vond nog een leuk stukje uit 1964 (dus geen emotionele, boze en irrationele mensen door de zwarte piet discussie) betreffende Sinterklaas die de oudere traditionele “Boozenkearl” aan het vervangen is eind 19e / begin 20e eeuw, zo’n 60 jaar voor het schrijven van het stuk. Boozen is trouwens een schoorsteen. Ook wordt er het e.e.a. omschreven betreffende de Wilde Jacht. Zie de onderstaande link, ik vond het vrij interessant:

    http://www.twentsetaalbank.nl/docs/Twentse_Post_%2003-11.pdf

    Betekend uiteraard niet dat alles in de hierbeschreven teksten correct is, ik denk echter wel dat ze meer de waarheid benaderen dan de welles/nietes discussie over de herkomst van de Sinterklaastraditie dan dat ik hem soms gevoerd zie worden.

    Dit zal bij kenners wel bekend zijn (bij mij niet dus), maar het zou toch jammer zijn als zulke informatie verloren gaat door de overgang van papier naar internet. Dus bij deze nog maar een keer!

    Groeten, Johannes

  15. Trinida de Kraker-Freudenau permalink
    1 juli 2016 23:42

    Tjeerdfrans Kok komt me voor als een soort ‘Repelsteeltje’, die naarstig en naar believen eigen theoriën probeert tot feiten te bombarderen… Die als een raasdonder door tijd en ruim raast, van Europa naar China en weer terug om stampvoetend zijn gelijk af te dwingen….

    “de Universele Kerk alles wat aan heidense gebruiken bestond volledig heeft uitgeroeid tot zelfs de kleding en het voedsel toe. En niet een paar jaar maar meer dan duizend jaar lang”…

    Ook dit is mij nieuw… Het is eigenlijk algemeen bekend, dat in de verschillende werelddelen, landen, het christelijke geloof nog steeds doorspekt is, gemengd is met oude (heidense zegt men dan) rituelen vanuit de culturen en religies die daar heersden, geleefd werden tot het Christendom de mensen ‘opgedrongen’ werd…
    Of het nu Afrika is, Zuid Amerika, de Cariben, de Filipijnen etc… Voor de kerk was en is er nog steeds geen andere keus, als dit te gedogen, te accepteren om geen zieltjes te verliezen… Vroeger niet – behalve met bloedig geweld – en nu nog steeds niet…
    Zoals vroeger bij de Germanen niet anders…
    Het ‘Bikebrennen’ op de Noordfriesche eilanden gebeurt nog steeds, daar gaat de kerk écht geen verandering in brengen…
    In Jamaica etc. heeft het Winti geloof ook heel veel invloed op de mensen – Christelijk gedoopt is daarvoor geen hindernis

    • tjeerd kok permalink
      4 juli 2016 18:17

      Gut Trinida de Kraker, is dat helemaal nieuw voor je, dat de Universele Kerk van aanvang af alles wat niet strookte met haar versie van het geloof met wortel en tak (mensen, schrijfsels, beelden, tempels en graftomben) uitgeroeid heeft? Is het helemaal nieuw voor je dat de kerstening van Europa met geweld van bovenaf (door de machthebbers) aan hun onderdanen werd opgedrongen? Je hebt je kennis erover dan zeker opgedaan uit christelijke propaganda want had je wetenschappelijk onderbouwde studies tot je genomen had je beter geweten. Het is juist de islam die de rituelen en tradities van andere geloven heeft overgenomen terwijl het christendom dat juist niet deed maar elke zweem van heidense rituelen, tradities en geloof met de dood afstrafte. Het werd de gekerstende Europeanen zelfs verboden de kleren te dragen en het voedsel te eten dat ze als heidenen gedaan hadden. Verder is het zo dat de ons bekende voorchristelijke Germaanse gebruiken, rituelen en tradities doorspekt zijn van de christelijke religie omdat wij nu eenmaal niet de oorspronkelijke versies ervan kennen maar slechts de verchristelijkte! Toen de skalden namelijk in aanraking met die religie kwamen, pasten zij hun mythes over de goden aan die religie aan, zoals zij ze eerder al hadden aangepast aan die der Romeinen. Die aan de christelijke religie aangepaste versie van het germaanse godendom is ons daarna overgeleverd door fanatieke verspreiders van de Universele Kerk, wiens doel het niet was objectieve informatie over heidense gebruiken vast te leggen maar om hun geloof gunstig te laten afsteken tegen die heidense praktijken.
      Tot slot: de Universele Kerk had juist wel een andere keus want anders dan de Islam, die het moest hebben van de eigen, vrijwillige keus van mensen, kon zij haar geloof, zijnde de staatsgodsdienst, er met geweld inslaan en de christenvervolgingen getuigen ervan dat zij dat ook deed. Weliswaar hebben zij ruim duizend jaar gedaan alsof de heidense Romeinen die christenen vervolgden maar inmiddels staat het vast dat pas de tot de Universele Kerk bekeerde Romeinen begonnen met het vervolgen van christenen die zich niet tot hun versie van het geloof wilden bekeren.

      • Trinida de Kraker-Freudenau permalink
        5 juli 2016 16:18

        Gut Tjeerd Kok,
        je weet het weliswaar mooi te verpakken maar jouw verhaal gaat zo niet op, je ontkent het één, verdraait het ander – blijkbaar net hoe het in jouw straatje te pas komt.
        Uiteraard heeft men overal met geweld het Christendom proberen te verbreiden… Fact blijft, dat mensen dat niet zondermeer aangenomen hebben…
        Je kunt ontkennen dat het Christelijke geloof in sommige landen nog doorspekt is met voorchristelijke religieuze en etnisch gebruiken/rituelen, daar ga ik verder niet met je over in discussie, dan zou ik in herhaling treden.. Wees jij gelukkig met je eigen visie en religie , welke dat ook moge zijn😉

  16. Trinida de Kraker-Freudenau permalink
    1 juli 2016 23:48

    PS Olivier van Renswoude,
    bedank voor je leuke en interessante bijdrage…
    Wat mij betreft mag Zwarte Piet óók roetzwart, pikzwart blijven, zijn traditionele roe weer terug krijgen, zijn zak… 😉

    • T. F. Kok permalink
      5 juli 2016 18:42

      Fact blijft dat mensen die niet zonder meer aannamen wat de Universele Kerk dicteerde tot halverwege de 16e eeuw op de brandstapel belandden. De UK was oorspronkelijk een militaire organisatie die de hele bevolking omvatte en eeuwenlang onder zware tucht hield. Mondelinge overlevering van heidense zaken was toen onmogelijk en de schriftelijke bronnen zijn onderworpen geweest aan eeuwenlange kerkelijke censuur. Wat wij ervan weten heeft daarom een uiterst twijfelachtig karakter.
      De Germaanse skalden pasten hun godenverhalen aan wanneer ze merkten dat hun publiek de godenverhalen van volken die ze tegenkwamen interessanter vond. ze namen veel over van het christendom en daarom lijkt het nu of er germaanse invloed op het christendom was maar het omgekeerde is dus het geval.

      • Trinida de Kraker-Freudenau permalink
        6 juli 2016 09:46

        Je blijft hardnekkig en koppig vasthouden – dat moet ik je wel nageven…. Wat men na het ontstaan van het Christendom ‘Heidens’ noemt beperkt zich niet op Europa – van Scandinavie tot de Mediterane regio… Men mag Europa destijds dan als het centrum van de wereld betracht hebben, dat is het lang niet… Teven wil ik bewust de term ‘Üniversele Kerk’ even vermeiden… Mijns inziens is het Christendom nooit universeel geweest en ook vandaag niet. Ik heb het eerder gehad over de voorchristelijke invloeden op de religie in b.v. Afrikaanse landen, Zuid Amerikaaanse landen, het Caribisch gebied etc. Vandaag de dag nog wordt de religie op b,v Jamaica anders geleefd en beleefd als in Limburg, Italie, Rusland, de Fillipijnen en ga zo maar door. En dan wil ik nog niet eens een bepaalde christelijke richting noemen… Zelfs in het huidige, overwegen Katholieke Italie leeft parallel aan de de religie vooral in landelijk gebied “nog steeds veel ‘bijgeloof’ Wat men ‘bijgeloof’ noemt heeft oeroude wortels en vooral in landelijke en ver afgelegen gebieden tiert dit nog welig – of nu Europa of elders in de wereld…

        Zoals jij het stelt, zou b.v. de Kerstboom dus echt een christelijke uitvinding zijn en de Germaanse Skalden hebben hun verhalen en gebruiken met terugwerkende kracht aangepast

        Waarschijnlijk heeft een van de eerste reformators, Pharao Echnaton in het oude Egypte ook om die reden het ‘Monotheisme’ in proberen te voeren en zijn in de gereformeerde religie tijdens zijn periode aspecten terug te vinden die zeer veel gelijkenis hebben met aspecten van het latere Christendom? De oude priesters wilden hun macht en rijkdom niet verliezen dus hebben hem ge’wipt…. Volgens jou zou dus het omgekeerde het geval moeten zijn? Dan zou dus de kerk zélfs de geschiedenis van het oude Egypte herschreven hebben? En ja, in Egypte leven naast de Moslims óók Christenen, Kopten, zover ik weet de oudste Christelijke gemeenschap überhaupt….

        Met vriendelijke groeten,

        Trinida de Kraker-Freudenau

      • T. F. Kok permalink
        7 juli 2016 14:31

        U heeft natuurlijk volkomen gelijk dat Europa niet het centrum van de wereld is en dat het christendom niet universeel is maar verschilt per regio. Dat die naam misleidend is, verandert echter niets aan het feit dat de “Algemene (oftewel Universele) Kerk” de naam is die men in de vierde eeuw aan de nieuwe staatsgodsdienst gaf! Ook nu nog noemt de grootste stroming binnen het christendom zich zo, zij het dat het woord Rooms er aan toegevoegd werd. Dat ik me tot Europa beperk, betekent niet dat de rest van de wereld er voor mij niet toe doet, maar alleen dat die volkomen irrelevant is waar het gaat om de herkomst van ZP. Mijn opmerking over het aanpassen van het geloof aan dat van anderen slaat ook slechts op het Germaanse geloof en niet op andere. Het zijn overigens niet de christenen maar de heidense Germanen zelf die aan hun geloof sleutelden. Uiteraard barst de Algemene Kerk van pré-christelijke gebruiken, zoals bijvoorbeeld de zondagsrust maar ik bedoelde dan ook slechts het uitroeien van de heidense Germaanse cultuur. Die is echt rigoreus vernietigd en vermeende Germaanse wortels van sinterklaas en Kerstmis kunnen daarom niet bestaan.
        De vroegste meldingen van iets als een kerstboom bijvoorbeeld dateren uit de vijftiende eeuw, uit Estland en Duitsland. In de Middeleeuwen daarentegen bestond al wel de kerkelijke paradijsboom, de Boom der Kennis van Goed en Kwaad. Dat was een loofboom die in het voorportaal werd opgesteld tijdens het feest voor Adam en Eva op 24 december. Het eerste concrete bericht over een kerstboom dateert uit 1605, toen een inwoner van Straatsburg meldde dat aldaar met Kerstmis sparren in salons werden neergezet, met daarin papieren rozen, goudkleurige figuurtjes, appels, wafels en suikerkransjes.

      • Jeroen H permalink
        7 juli 2016 20:18

        Good dag Trinida de Kraker-Freudenau,

        Ik ben weliswaar géén goed christen, maar ik heb wel degelijk van het begrip “de Universele kerk” gehoord. Naar mijn begrijp gaat het hierbij om de kerk formatie die ten grondvesten ligt aan de basis van alle andere christelijke stromingen (oftewel kerken) en vrij is van andere invloeden, in ons geval Germaanse.

        ok Mojn T. F. Kok,

        Naar mijn weten komt de kerst boom van origine uit de Scandinavische hoek, maar sommige, naar mijn weten voor-christelijke, tradities en gewoonten die, rechtevoorts, aan Scandinavië gekoppeld worden kwamen ook elders voor, b.v.; Joel, Wildejacht (1ste Joel) en Lichtmis (2de Joel) vierden we, en vieren we nog steeds, in Twenthe en De Achterhoek.

        1ste Joel 11-Nov. / 5-Dec. (hmmm.. bekende datum)
        2de Joel 24-Dec. / 6-Jan. (Kerst en Oud & Nieuw)

        Lichtmis ligt tussen 25-Dec. en Nieuw Jaar
        Joel blazen – in Twenthe altans – wordt gedaan van Advent (oanbloazn) tot Drie koningen (ofbloazn).

        Ook zouden veel van deze tradities bewaard zijn gebleven omdat de ‘vers gekerstende’, met name Oost-Nederlandse en Noord-Duitse, bevolking aan deze tradities vast bleef houden, ze werden echter wel verchristelijkt.

        Dit geld voor, o.a.:
        – Pasen (Ostara’s feest)
        – Mei bomen ((slap aftreksel van) Irminsul)
        – Sinterklaas (Wilde Jacht – Wilde hiir)
        – Kerst (combinatie van Sinterklaas en Lichtmis)

      • tjeerd kok permalink
        7 juli 2016 21:05

        Jeroen H.: na de formatie van die Kerk werden alle andere christelijke stromingen uitgeroeid. Je hebt wel gelijk dat bedoelde Kerk aan de basis staat van alle huidige christelijke stromingen. Overigens sprak men in de vierde eeuw nog geen Nederlands en ze noemden hun Kerk dan ook niet de Universele maar de Katholieke! Wat in onze taal Algemene of Universele betekent.

  17. 7 oktober 2016 13:43

    Zéér mee eens. Goed onderbouwd artikel. Aan dit en heel veel andere heidense zaken besteed de Facebook groep Heidenen van de Lage Landen ook veel aandacht. Aanrader.

    • 9 oktober 2016 15:50

      Ja, die Pieten zijn door de jaren heen natuurlijk steeds zwarter geworden. Dat roet van die schoorstenen gaat in je huid zitten.

  18. Basterdsuiker permalink
    12 oktober 2016 13:56

    Mooi stuk! Wat ik nog niet tegenkom (ook niet in de reacties) is het Terschellingse Sundrum of Sunderum. ’s Avonds op 5 december gaan de Mezlânzer mannen verkleed langs de deuren. Het is inderdaad de bedoeling dat zij onherkenbaar zijn, als je ze wel herkent ben je ‘vrij’, anders word je meegenomen. Ze weten alles van je, of je zoet bent geweest of niet, net als Sinterklaas. Aan het einde van de avond wordt de identiteit van de Sundrums bekend gemaakt en dan is het feest.

    • 12 oktober 2016 14:44

      Interessant inderdaad. wordt dit niet ook in één va de boeken van Aat van Gilst beschreven?

  19. Wouter permalink
    12 december 2016 14:51

    Interessant en inspirerend stuk! Helemaal mee eens, ik zie ook geen heil in de stroopwafelpiet, kleurenpiet of roetveegpiet. Als kind was ik ook meer onder de indruk van de Zwarte Piet die niet zichtbaar was, de duistere figuur die blijkbaar overal aanwezig was om af te luisteren, de zwarte hand die door de deuropening snoep strooide, die op mysterieuze wijze binnenkwam om ’s nachts de schoen te vullen en die onverwacht op het raam bonsde om vervolgens in het niets te verdwijnen…. Als we de figuur dan toch moeten veranderen, dan in ieder geval op een manier die past in de traditie en oorsprong.

Trackbacks

  1. Roet, maskers en geesten | Taaldacht

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s