De laatste tijd ben ik aan het verheemduiden. Daarmee bedoel ik dat ik leenwoorden zo duid alsof ze eigenlijk ‘inheems’ zijn. Deze keer is het woord sport aan de beurt. Sport ‘lichamelijke oefening en ontspanning’ is volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) ontleend aan Engels sport, van een oudere vorm dysporte, dat op diens beurt is ontleend aan Oudfrans desport ‘vermaak, recreatie’, een afleiding van (een voorloper van) déporter ‘afleiden, spelen, (zich) vermaken’.
Deze week worstel ik mij door een pittig doch uitermate boeiend boek: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic van Don Ringe, uit 2006. Hierin wordt beschreven hoe het Oudgermaans is ontstaan uit het Proto-Indo-Europees (PIE), de voorouder van de meeste Europese talen.
Een van de vele belangwekkende dingen in het boek is hoe Ringe het woord beer op een andere wijze duidt dan het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) dat doet. Het EWN geeft als enige oppering dat beer van een PIE wortel *bher- ‘glanzend, lichtbruin’ komt en merkt daarbij op dat een bijnaam van de beer ook wel bruintje is. Maar volgens Ringe is er weinig bewijs dat zo’n wortel werkelijk heeft bestaan.
Een van de mooie dingen van de etymologie is dat zij verbanden tussen woorden toont die men anders niet zou doorhebben. Een goed voorbeeld hiervan zijn de woorden tien en honderd. In betekenis houden ze duidelijk verband, maar in vorm lijken ze weinig op elkaar. Toch komen ze van dezelfde wortel. Om dit duidelijk te maken beginnen we bij het Proto-Indo-Europees (PIE), de taal waar … Lees verder Tien en honderd
Een lied dat ik heel bijzonder vind is Eiledon (onderaan dit bericht te beluisteren). Het komt van Big Country, een Schotse band die zijn gitaren zo speelde dat deze klonken als doedelzakken, vedels en dergelijke instrumenten. Eiledon is voor de zanger Stuart Adamson een droom van een toekomstig thuis dat geworteld is in het oude, tussen de herten en waar de arend hoog vliegt. Het … Lees verder Eiledon
In bijna alle Europese talen wordt ‘stof in luchtvormige toestand’ aangeduid met een vorm van het woord gas. Zelfs het Fins doet mee, met kaasu. Een van de uitzonderingen is Wels nwy, een woord waarvan de herkomst mij ontvlucht. Gas is bedacht door de Vlaamse scheikundige Jan Baptista van Helmont (1579–1644). Om dit woord te smeden deed hij niets anders dan het leenwoord chaos (van … Lees verder Het gewalm
Sluw en machtig, dit dier leefde al toen de wereld nog jong was. Hij broedde op schatten en sprak in raadsels. Grote schaduwen wierp zijn slag over akkers en weiden en wouden, en over bergen en stromen. Lind werd hij ooit genoemd, net als de slang, naar zijn buigzame lijf. Worm was de naam die hij met kleiner gedierte deelde, want zij waren beide kronkelend … Lees verder De verschrikkelijke
Sommige leenwoorden hadden net zo goed erfwoorden kunnen zijn. Sommige woorden lijken zo inheems, zo in overeenstemming met de klanken en beklemtoning van de ‘gewone’ taal, dat weinig mensen zouden raden dat ze ooit ontleend zijn. Muur en straat zijn goeie voorbeelden hiervan; ze komen uit het Latijn, van mūrus ‘stenen muur, gemetselde wand’ en (via) strāta ‘geplaveide (weg)’. Dergelijke leenwoorden zijn dan ook niet … Lees verder Leenwoorden verheemduid
Het woord tekst is langs het Frans en ook rechtstreeks ontleend aan Latijn textus ‘tekst, verhandeling’. Textus betekende oorspronkelijk ‘stijl of structuur van een werk’ en is een afleiding bij texere ‘weven, vlechten; timmeren’. Het is in de verte verwant aan Grieks tékhnē ‘kunst, vaardigheid’ (vanwaar techniek), Nederlands dissel ‘soort bijl’ en mogelijk ook das ‘marterachtig dier’. De meeste Europese talen hebben net als het … Lees verder Tekst
Iedereen kent de Zwaluw-lucifers uit Uddevalla, Zweden. Op het doosje is säkerhets tändstickor te lezen. Mijn ervaring is dat veel mensen denken dat dat zo veel als ‘zekerheids-tandenstokers’ betekent. Niets is minder waar. Ten eerste betekent säkerhet niet ‘zekerheid’ maar ‘veiligheid’. Ten tweede: tänd- in tändstickor komt van het werkwoord tända ‘aansteken, doen branden’. Tändstickor (enkelvoud: tändsticka) zijn dus gewoon ‘aansteekstokjes’, oftewel ‘lucifers’. Dit werkwoord … Lees verder Tändstickor
Zoals te verwachten is van een krijgshaftig volk hadden de oude Germanen meerdere woorden voor ‘zwaard’. Voorname voorbeelden zijn *heruz, vanwaar Oudsaksisch heru- (in samenstellingen), Oudengels heoru, Oudnoords hjörr en Gotisch haírus, het oorspronkelijk uit een andere taal afkomstige woord *mēkjaz, vanwaar Oudsaksisch māki, Oudengels mǽce, Oudnoords mækir en Gotisch meki, en uiteraard *swerdam, vanwaar Nederlands zwaard, Duits Schwert en Engels sword. Een ander woord voor … Lees verder Brand
Machine en robot: twee woorden die in betekenis nauw verwant zijn. Welke evenwoorden zijn ervoor te bedenken? Machine Volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) gaat machine via het Frans en het Latijn terug op Dorisch-Grieks māchanā́ ‘middel, werktuig’, van verder onbekende oorsprong. Een dialectale variant van dat woord is de bron van woorden als mechaniek en mechanisch. De meeste Europese talen hebben hun … Lees verder Machine en robot
Taaldacht 