Het gewalm
In bijna alle Europese talen wordt ‘stof in luchtvormige toestand’ aangeduid met een vorm van het woord gas. Zelfs het Fins doet mee, met kaasu. Een van de uitzonderingen is Wels nwy, een woord waarvan de herkomst mij ontvlucht. Gas is bedacht door de Vlaamse scheikundige Jan Baptista van Helmont (1579–1644). Om dit woord te smeden deed hij niets anders dan het leenwoord chaos (van … Lees verder Het gewalm
It was took from me
Graag kijk ik naar films die gaan over vroegere tijden, het liefst meer dan een eeuw geleden. Te groter is mijn vreugde als de makers ook de moeite hebben genomen om het taalgebruik van zulke tijden te herscheppen, voor zover de verstaanbaarheid dat toelaat. Het kleinste knikje naar het taalgebruik van toen kan al een bijzondere uitwerking hebben. Een bijzonder woord, een andere woordvolgorde, of … Lees verder It was took from me
De verschrikkelijke
Sluw en machtig, dit dier leefde al toen de wereld nog jong was. Hij broedde op schatten en sprak in raadsels. Grote schaduwen wierp zijn slag over akkers en weiden en wouden, en over bergen en stromen. Lind werd hij ooit genoemd, net als de slang, naar zijn buigzame lijf. Worm was de naam die hij met kleiner gedierte deelde, want zij waren beide kronkelend … Lees verder De verschrikkelijke
Leenwoorden verheemduid
Sommige leenwoorden hadden net zo goed erfwoorden kunnen zijn. Sommige woorden lijken zo inheems, zo in overeenstemming met de klanken en beklemtoning van de ‘gewone’ taal, dat weinig mensen zouden raden dat ze ooit ontleend zijn. Muur en straat zijn goeie voorbeelden hiervan; ze komen uit het Latijn, van mūrus ‘stenen muur, gemetselde wand’ en (via) strāta ‘geplaveide (weg)’. Dergelijke leenwoorden zijn dan ook niet … Lees verder Leenwoorden verheemduid
Werkgroep -eren
Alweer een tijd geleden was er een lezersverzoek om evenwoorden te bedenken voor werkwoorden die op -eren eindigen. Terwijl ik hiermee bezig was merkte ik dat dergelijke werkwoorden meestal worden vergezeld door een zelfstandig naamwoord (en vaak ook een bijvoeglijk naamwoord) van dezelfde stam. Zo staat naast combineren ook combinatie en naast informeren ook informatie. Wie voor zo’n werkwoord een evenwoord wil verzinnen doet er … Lees verder Werkgroep -eren
Een bol met een naam
Sterrekundigen hebben onlangs een dwaalster ontdekt, twintig lichtjaar hiervandaan, die mogelijk bewoonbaar is. De dwaalster bevindt zich op een gunstige afstand in een baan om de rode dwerg Gliese 581, maar wel zó dat zij die altijd dezelfde zijde toekeert, net zoals de maan tot de aarde. De ene zijde is dus altijd verlicht en zeer heet, de andere duister en zeer koud. Gebeurlijke menselijke … Lees verder Een bol met een naam
Tekst
Het woord tekst is langs het Frans en ook rechtstreeks ontleend aan Latijn textus ‘tekst, verhandeling’. Textus betekende oorspronkelijk ‘stijl of structuur van een werk’ en is een afleiding bij texere ‘weven, vlechten; timmeren’. Het is in de verte verwant aan Grieks tékhnē ‘kunst, vaardigheid’ (vanwaar techniek), Nederlands dissel ‘soort bijl’ en mogelijk ook das ‘marterachtig dier’. De meeste Europese talen hebben net als het … Lees verder Tekst
Tändstickor
Iedereen kent de Zwaluw-lucifers uit Uddevalla, Zweden. Op het doosje is säkerhets tändstickor te lezen. Mijn ervaring is dat veel mensen denken dat dat zo veel als ‘zekerheids-tandenstokers’ betekent. Niets is minder waar. Ten eerste betekent säkerhet niet ‘zekerheid’ maar ‘veiligheid’. Ten tweede: tänd- in tändstickor komt van het werkwoord tända ‘aansteken, doen branden’. Tändstickor (enkelvoud: tändsticka) zijn dus gewoon ‘aansteekstokjes’, oftewel ‘lucifers’. Dit werkwoord … Lees verder Tändstickor
Brand
Zoals te verwachten is van een krijgshaftig volk hadden de oude Germanen meerdere woorden voor ‘zwaard’. Voorname voorbeelden zijn *heruz, vanwaar Oudsaksisch heru- (in samenstellingen), Oudengels heoru, Oudnoords hjörr en Gotisch haírus, het oorspronkelijk uit een andere taal afkomstige woord *mēkjaz, vanwaar Oudsaksisch māki, Oudengels mǽce, Oudnoords mækir en Gotisch meki, en uiteraard *swerdam, vanwaar Nederlands zwaard, Duits Schwert en Engels sword. Een ander woord voor … Lees verder Brand
In bronk
Met veie dacht ik enkele dagen geleden een erenaam voor de maand oktober ontdekt te hebben. Maar zoals waarde lezer Dauwvoeter opmerkte zou aansluiting bij woorden als brons en brecht ‘stralend’ voor zo een erenaam ook niet gek zijn. “Het is immers een maand die naar het donker gaat, maar juist ook zo’n nadruk legt op het licht en uitbundigheid van kleur.” Aldus Dauwvoeter. Inderdaad. … Lees verder In bronk
Machine en robot
Machine en robot: twee woorden die in betekenis nauw verwant zijn. Welke evenwoorden zijn ervoor te bedenken? Machine Volgens het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) gaat machine via het Frans en het Latijn terug op Dorisch-Grieks māchanā́ ‘middel, werktuig’, van verder onbekende oorsprong. Een dialectale variant van dat woord is de bron van woorden als mechaniek en mechanisch. De meeste Europese talen hebben hun … Lees verder Machine en robot
Taaldacht 