Spring naar inhoud

Vergeten woorden – T

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

Toelichting

T

taal v. 1 bedrog, list 2 roof, plundering 3 gevaar • IJslands tál o. • wel ~ °tillen

taam bn., getaam 1 passend 2 aangenaam • van °temen1 ‘voegen, passen’

taan m. 1 tand • Westfaals tân, Duits Zahn • oude nevenvorm van tand, ~ tinne ‘tand in burchtwal’, °tind ‘punt’, °tons ‘hoektand’, °aten ‘scherp zijn’, mog. in °tanen/°tenen/°tennen ‘tergen’ (indien eig. ‘bijten, knagen’)

taar1 m. 1 traan • Duits Zähre, Engels tear, Noors tåre, IJslands tár • ~ traan

taar2 v., tare 1 strijd, krijg, oorlog • ~ °teren, toorn

taars m. taarzen 1 tak, twijg 2 stok 3 mannelijk lid • Vlaams teers, verouderd Engels tarse, Noors ters • mog. ~ °teren ‘afrijten; afhouwen’ (vgl. °telg/°telger ‘tak’ bij °telgen ‘afhouwen’)

tachen zw. -te 1 rijten, scheuren 2 plukken, kaarden • IJslands tæja • ~ °takken1/°taggen ‘prikken; plagen’, °tak/°tag, °toeg/°toek ‘puntig voorwerp; tak’, mog. ~ °tagel ‘staart’

tadel m. 1 gebrek, euvel, onvolmaaktheid • Drents tadel, Duits Tadel (met Nederduitse t i.p.v. Hoogduitse z) • mog. ~ °taal ‘list; gevaar’

tag m. taggen zie tak

tagel m. 1 staart 2 uiteinde, bijvoorbeeld van een touw • Westvlaams teil, Fries teil, Engels tail, Noors tagl, IJslands tagl • mog. ~ °tachen ‘rijten’, °takken1/°taggen ‘prikken; plagen’, °tak/°tag, °toeg/°toek ‘puntig voorwerp; tak’

taggen zw. -de zie takken1

tak m. takken, tag 1 scherpe punt, uitstekende punt 2 punt van een voorwerp, tand van een stuk gereedschap 3 puntig voorwerp • hetz. als tak (van een boom) • ~ °toeg/°toek ‘puntig voorwerp; tak’, °takken1/°taggen ‘prikken; plagen’, °tachen ‘rijten’, mog. ~ °tagel ‘staart’

taken st. toek, h. getaken 1 nemen, pakken, grijpen • Engels take, Deens tage, IJslands taka • ~ takel, °takken2 ‘grijpen’, wel ~ °touw1/°getouw ‘bereid, gereed’, °tech/°tie ‘orde’

takken1 zw. -te, taggen 1 prikken 2 plagen, treiteren, tergen 3 twisten, vitten, kijven • Limburgs taggen • in takkewijf, ~ °tak/°tag, °toeg/°toek ‘puntig voorwerp; tak’, °tachen ‘rijten’, mog. ~ °tagel ‘staart’

takken2 zw. -te 1 grijpen, pakken, te pakken krijgen 2 raken, aanraken 3 slaan, ranselen • Westvlaams takken, Fries takje • ~ °taken ‘nemen’

tal bn. taler of taller, -st, getal 1 beweeglijk, lichtvoetig, vlug, behendig 2 levendig, kwiek, flink, kloek: dat oude besje is nog goed tal 3 rank, slank, rechtopgaand: talle mensen • Drents tal, Fries tel, Engels tall • ~ °tillen ‘bewegen’

tam m. tamen 1 huis 2 gebouw • van °temen1 ‘voegen; bouwen’, ~ °tamen1 ‘heer des huizes’, °timmer ‘bouwstof; gebouw’, °tuft/°toft ‘grondvest’

tamen1 m. 1 heer des huizes • van °tam ‘huis’, vgl. °dieden ‘leider des volks’, °heren4 ‘leider des legers’

tamen2 zw. -de 1 bedwingen, gedwee maken, ew. °temen, temmen • Duits zahmen • oude nevenvorm van temmen, van tam, ~ °temen2

tander m. 1 vuur, brand 2 hete as, gloeiende kool • gew. Duits Zander, IJslands tandur- (in tandurhreinn) • ~ °tinden/°tinnen ‘ontvlammen’, tonder/tondel ‘licht ontvlambare stof’

tanen zw. -de, tenen, tennen 1 tergen, ergeren, prikkelen, kwellen 2 prikkelen, aanzetten, aanstoken, opstoken 3 lokken, verlokken • Westvlaams tanen, Zwitsers zännen • mog. eig. ‘bijten, knagen’ en van °taan/tand

tang v. 1 zandige hoogte, zandrug, met name in het veen • Gronings tange, Noors tange, IJslands tangi • ~ tong, landtong

tanger bn. tangerder, -st 1 bijtend, scherp 2 flink, kloek • Waaslands tanger • ~ °tingen ‘vastpakken, bijten’

tapen zw. -te, taperen 1 onrustig zijn, tegenstribbelen, spartelen • ~ °tapig

taperen zw. -de zie tapen

taperig bn. zie tapig

tapig bn., taperig 1 ongeduldig, koppig, driftig, dartel, vinnig • Drents taop(er)ig • ~ °tapen

tare v. zie taar2

tarelier bn. 1 met tranige wangen • van °taar1 ‘traan’ + °lier ‘wang’

targ v. 1 rand, marge 2 klein schild • Westfaals targe, Duits Zarge

tarnen st. torn, h. getornen 1 zich afscheiden, zich losmaken 2 ontrouw worden, zich onttrekken aan dienst • ~ tornen, °teren

tarvelen zw. -de 1 rollen • ~ °terven, °torven

taspen zw. -te 1 slepen, slepend voortgaan • Duits zaspen, gew. Noors taspa

tater m. 1 klodder, hoopje straatvuil of modder 2 draad snot, snottebel 3 vod • Veluws taoëter, Engels tatter, IJslands tötur • ~ °tateren

tateren zw. -de 1 bevlekken, bevuilen • Vlaams tateren • van °tater

tauw v. 1 orde, ordening, rangschikking • ~ °altauw ‘geheel in orde’, °tech/°tie ‘orde, ordening’

taven o. 1 offer, offering

te- 1 voorvoegsel bij werkwoorden dat een uit elkaar gaan aanduidt • Duits zer- • in tebreken, teslaan, tespreiden, testoren, tevaren, tevallen, eigenlijk ‘uiteen, in tweeën’, ~ twee

tebben zw. -de 1 hinderen, ophouden • IJslands tefja • ~ (ver)toeven

tebreken st. tebrak, h. tebroken 1 in stukken breken, verwoesten, doen instorten • Twents tebrekn, Fries tebrekke, Duits zerbrechen • van °te- + breken

tech v., tie 1 orde, ordening, rangschikking 2 orde, groep, vereniging, gezelschap • Duits Zeche • in °techen/°tien1 ‘ordenen’, ~ °tauw ‘orde, ordening’, tien ‘10’, °tig/°teeg1 ‘tiental’, wel ~ °tezuw ‘rechter, niet linker’, °tester/°tessender ‘id.’, wel ~ °touw1/°getouw ‘bereid, gereed’, °taken ‘nemen, pakken’, °tingen ‘vastpakken’

techen zw. -te, tien1 1 ordenen, verordenen, bepalen, schikken, rangschikken, tot stand brengen • van °tech/°tie ‘orde, ordening’

tedden zw. -de 1 strooien, spreiden, verspreiden: de mest over het land tedden • verouderd Duits zetten, Engels ted, gew. Noors tedja • mog. ~ tas ‘stapel’

tee m./v. teeën, teeuw 1 teen • Westvlaams tee, Utrechts tee, Westfaals têwe, taiwe • hetz. als teen (eig. mv.), van °tijen/°tijgen ‘aanwijzen’

teeg1 m. zie tig

teeg2 v. zie tik

teem m./v. 1 werktuig bij het hooien: een liggende paal die met touwen aan de uiteinden door paarden wordt getrokken en zo rijen hooi samenschuift tot een opper • Gronings taim, Fries tieme • ~ °tijl1 ‘regel hooi, rij korenschoven’

tees v. tezen 1 mikpunt • ~ °tijzen ‘prikken; plukken’

teet bn. 1 fijn, delicaat 2 zachtaardig, lief 3 stralend • IJslands teitur • in °teiten

teeuw m./v. zie tee

teeuwen zw. -de 1 porren, poken, duwen, ook bij wijze van vertroeteling 2 kieskeurig eten, traag en met tegenzin eten • Westvlaams teeuwen, teeuwelen, Drents teeuwen (in teeuws), tieuwen, Westfaals têwen • ~ °tijzen ‘prikken; kieskeurig eten’

teiken onr. techt, h. getecht of zw. -te 1 tonen, laten zien 2 richten, (ge)leiden, voorschrijven 3 onderwijzen, doen leren • Engels teach • ~ teken, tekenen, °tijen/°tijgen ‘aanwijzen; beschuldigen’, °ticht ‘aanwijzing; beschuldiging’, teen

tein v. 1 mand, tenen mand • ~ teen ‘twijg’

teisteren zw. -de 1 schitteren, flikkeren: een teisterende edelsteen, ogen die teisteren als sterren • wel ~ °tier1 ‘schijnend’

teiten zw. -te 1 vrolijk worden, jubelen • van °teet

teizel v. 1 kaarde • Engels teasel • ~ °teizen, °tijzen

teizen st. ties, h. geteizen en zw. -de 1 prikken, pikken 2 met een scherp voorwerp mikken 3 kaarden, ontwarren, plukken, uit elkaar trekken 4 kwellen, tergen, plagen • Engels tease • ~ °teizel ‘kaarde’, °tijzen ‘prikken; plukken’

teker m. 1 zwager, broer van echtgenoot

teld o., telde 1 tent, ew. °leder/°leer, °traf • Westfaals telt, Duits zelt, Noors tjeld, IJslands tjald • van °telden ‘bedekken’

telde v. zie teld

telden st. told, h. getolden, betelden 1 bedekken, hullen, omhullen 2 omringen, omsingelen • ~ °teld/°telde ‘tent’

telgen zw. -de 1 afhouwen, afsplijten • Noors telge, telgje • ~ °telg/°telger

telg m., telger 1 tak, twijg 2 loot, scheut 3 jonge boom, met name een eik • Drents telg, Duits Zelge, Noors telg • hetz. als telg ‘afstammeling’, ~ °telgen

telger m. zie telg

telt m./v., tilt 1 schommel, ew. °touter • Goois telt, tilte • ~ °tout1 ‘onvast’ (ouder tolt, talt), °touter ‘schommel’ (ouder tolter, talter)

temen1 st. tam, h. getomen 1 voegen, passen 2 samenvoegen, in elkaar zetten, bouwen • ~ °timmer ‘bouwstof; gebouw’, timmeren, °tam ‘huis; gebouw’, betamen ‘passen’, °taam ‘passend’, °tomst/°tonst ‘gepastheid; overeenkomst’, wel eig. hetz. als °temen2

temen2 st. tam, h. getomen 1 bedwingen, overmeesteren, gedwee maken • ~ tam, °tamen2/temmen, wel eig. ‘doen voegen’ en hetz. als °temen1 ‘voegen’

tendelen zw. -de zie tenden

tenden zw. -de, tendelen 1 ontsteken, aansteken, doen ontvlammen, in brand steken • gew. Engels tend, Noors tenne • ~ °tinden/°tinnen, °tander, tonder/tondel

tenen zw. -de zie tanen

teng bn., bw. 1 nabij, dichtbij, reikend • ~ °tengen, °tingen

tengen zw. -de 1 samenbinden, vastmaken 2 voorwaarts dringen, reiken tot 3 beginnen • IJslands tengja • ~ °teng, °tingen

tennen zw. -de zie tanen

teper bn. teperder, -st 1 rank, lang en smal • Gronings taiper/taaiber • ~ °tijven/°tijpen ‘puntig zijn; lang en smal zijn’, °tipper ‘mager’

teren st. toor, h. getoren 1 afrijten, afscheuren, verscheuren 2 afhouwen, afsplijten 3 vernielen, vernietigen • Brabants taren, Engels tear • ~ °taar2, toorn, (ver)teren, mog. ~ °tors ‘graszode’, °taars ‘tak’, °trie ‘boom’

terijten st. tereet, h. tereten 1 uiteenrijten, verscheuren • Fries terite • van °te- + rijten

terren zw. -de 1 onderscheiden, waarnemen, zien, bemerken • ~ °trocht

terven zw. -de 1 rollen, ronddraaien, rondgaan • Fries teare, Engels terve • ~ °tarvelen, °torven ‘slingeren’, mog. ~ turf

terwe m. -n 1 den, met name een met harsachtig hout • Duits Zirbe • ~ teer, °trie ‘boom’

tes1 bn. tesser, test, getes1 1 geschikt, gepast, welvoeglijk 2 zich voegend, gedwee, onderdanig 3 gemeenzaam, vriendschappelijk 4 aangenaam • mog. Noors tess ‘waard, van nut’ • ~ °tes2/°getes2, °tessen/°getessen

tes2 o. tessen, getes2 1 gerief, gemak 2 lust, zin, smaak, welbehagen, genoegen • ~ °tes1/°getes1, °tessen/°getessen

teslaan st. tesloeg, h. teslagen 1 in stukken slaan, verwoesten • Fries teslaan, Duits zerschlagen • van °te- + slaan

tespreiden zw. -de 1 verstrooien 2 uiteenslaan • van °te- + spreiden

tessel bn. zie tissel

tessen zw. -te, getessen 1 zich voegen, zich schikken 2 iemand gerieven, verzorgen, voorzien in diens behoeften 3 gedwee zijn, stil zijn 4 doen voegen 5 mak, tam maken • Vlaams tessen • ~ °tes1/°getes1, °tes2/°getes2

tessender bn. zie tester

tester bn., tessender 1 rechter, niet linker 2 zuider, zuidelijk 3 wester, westelijk • in Testerbant, Testerep, Tessenderlo, ~ °tezuw ‘rechter’, Texel, wel ~ °tech/°tie ‘orde, ordening’

testoren zw. -de 1 verwoesten, te niet doen, te gronde richten • Duits zerstören • van °te- + storen

tevaren st. tevoer, is tevaren 1 uiteengaan, scheiden 2 te niet gaan, ophouden • van °te- + varen

tevallen st. teviel, is tevallen 1 uiteenvallen 2 vergaan • Fries tefalle, Duits zerfallen • van °te- + vallen

teven zw. -de, tibben 1 puntig, spits zijn 2 prikkelen, tikken 3 op de tippen der tenen lopen, met kleine, vlugge pasjes lopen, ew. °tippelen • IJslands tifa, Duits zipfen, zippern • oude nevenvormen van tippen, tippelen, ~ °tijven ‘puntig zijn’

tever o. 1 offer, offerdier

tezen st. ties, h. getezen zie teizen

tezuw bn. 1 rechter, niet linker: mijn tezuwe mijn rechterhand, mijn rechterzijde • ~ °tester/°tessender ‘rechter’, Texel, wel ~ °tech/°tie ‘orde, ordening’

tezuwen zw. -de 1 rangschikken • van °tezuw

tibben zw. -de zie teven

ticht v. 1 aanwijzing, aanduiding 2 beschuldiging, betichting, aanklacht, klacht • in betichten, ~ °tijen/°tijgen ‘aanwijzen; beschuldigen’

tie v. zie tech

tieder o. 1 paal met touw of ketting om grazende dieren mee vast te zetten • gew. Duits Zieter, Engels tether, Noors tjoder, tjør, IJslands tjóður • oude nevenvorm van tuier (ouder tuider), ~ tui, tuien, tuil, °tuin1, touw

tieën st. toog, h. getogen, tiegen 1 trekken 2 leiden, opvoeden 3 trekken, reizen, gaan, zich begeven • Westfaals taihen, Duits ziehen, Noors tjå ‘uithalen, baten’, IJslands tjó ‘id.’ • hetz. als tijgen (verbastering), ~ tocht, tucht, tuig, getuigen, teug, opgetogen, hertog, °magtog, tokken, tuk ‘belust’, °tuik ‘schrander’, °toom ‘lijn’, wel ~ °to1/°tokke/°tuike ‘teef; slet’ (dan eig. ‘tochtige, loopse’)

tiegen st. toog, h., is getogen zie tieën

tien1 zw. -de zie techen

tien2 m., tuin2 1 schade, leed, kwaad 2 betovering, beheksing • Fries tsjoen, gew. Engels teen, Noors tjon o., IJslands tjón o. • in °tuinen ‘schaden’, mog. ~ °toor ‘slecht, kwalijk’

tier1 bn. 1 glanzend, schijnend, prachtig, mooi • in °ontier ‘lelijk’, °tieren ‘doen glanzen, mooi maken’, ~ °tier2 ‘glans; glorie’, wel ~ °teisteren ‘schitteren’, °tijn ‘dag’, °tuw1/°tij1 ‘godheid’

tier2 m./v. 1 glans, schijnsel 2 pracht, glorie, roem 3 aard, wezen, soort, vorm 4 wijze van doen • Duits Zier (ontleend als sier) • in tieren ‘aarden; gedijen; te keer gaan’ (waarvan vervolgens tier ‘groei; levenskracht’), °vertieren ‘van aard veranderen’, armetierig, °andertieren, goedertieren ‘van goede aard’, °kwadertieren, °menigertieren, samenval van twee verwante woorden, waarvan het ene van °tier1 ‘glanzend’

tieren zw. -de 1 doen glanzen, mooi maken, versieren, tooien, opsmukken • Duits zieren (ontleend als sieren) • van °tier1 ‘glanzend’

tierood o. 1 sieraad, versiering, tooiing • Duits Zierat (ontleend als sieraad)• van °tieren ‘mooi maken’

tig m. tegen, teeg1 1 tiental • in twintig, dertig enz., ~ tien, °tech/°tie ‘orde, ordening’

tij1 m. zie tuw1

Tij2 m. zie Tuw2

tij3 m./v., tijg 1 vergaderplaats, verzamelplaats, forum • Nederduits , Westfaals tîh, gew. Engels tie, tye • ~ °tijen/°tijgen ‘aanwijzen; verkondigen; beschuldigen’

tijbast m., tijdelbast 1 rood peperboompje (Daphne mezereum), zeer giftige plant die vroeger ook als geneesmiddel werd gebruikt • Duits Seidelbast (ouder Zeidelbast, Zeibast, naast Zeiland), Noors tysbast, Zweeds tibast, gew. tidelbäst, mog. Fries teeblom (mits verhaspeld met tee ‘thee’) • mog. van °tuw1/°tij1 ‘god’ + bast, en later verhaspeld met °tijdel

tijd bn. 1 gangbaar, gebruikelijk, vaak voorkomend 2 geliefd, bemind • Noors tidt, titt, IJslands tíður • in Tijdeman/Tijmen, ~ °tijden ‘gaan; streven’

tijdel v., tijl2 1 honingraat, bijenkast, bijenkorf • Duits Zeidel (in Zeidler, zeideln), mog. Gelders-Overijssels tîl (in tîlgat ‘opening in bijenkorf’, mits niet eig. ‘t îlgat bij îlen ‘ijlen’) • in °tijdelbeer/°tijlbeer, mog. ~ °tijl1

tijdelbast m. zie tijbast

tijdelbeer m., tijlbeer 1 honingbeer • van °tijdel + beer

tijden zw. -de 1 gaan, zich begeven, streven: ter zee tijden 2 voorbijgaan, verlopen, gebeuren 3 zijn toevlucht nemen: tijden tot, op een vriend zich wenden tot een vriend, vertrouwen op een vriend • Gronings tieden, Engels betide • in tijding ‘bericht’ (eig. ‘gebeurtenis’), ~ °tijd ‘gangbaar’, °til1 ‘beoogd, geschikt’, °til2 ‘doel’, wel ~ tijd (dan eig. ‘verloop’ o.i.d.), °tijm ‘tijd, gelegenheid’

tijen st. teeg, h. getegen, tijgen 1 aanwijzen, wijzen op, aanduiden 2 te kennen geven, verkondigen 3 aanklagen, beschuldigen • Westfaals tiggen, Duits zeihen, Noors te, IJslands tjá • in aantijgen, °vertijgen ‘afstand doen van’, ~ °tij3/°tijg ‘vergaderplaats, verzamelplaats, forum’, °ticht ‘aanwijzing; beschuldiging’, teken, tekenen, °teiken ‘tonen’, °tee/°teeuw/teen

tijg m./v. zie tij3

tijgen st. teeg, h. getegen zie tijen

tijl1 v. 1 rij 2 regel hooi, rij korenschoven bij het oogsten • Brabants tijl, Gelders-Overijssels tîle, Duits Zeile • ~ °teem ‘werktuig bij het hooien’, mog. ~ °tijdel/°tijl2 ‘honingraat’

tijl2 v. zie tijdel

tijlbeer m. zie tijdelbeer

tijm m. 1 tijd 2 geschikte tijd, goede gelegenheid 3 gelegenheid • Engels time, Noors time, IJslands tími • in °tijmen, ~ tijd, wel ~ °tijden ‘gaan; streven’

tijmen zw. -de 1 een tijd hebben, gebeuren 2 een tijd kiezen, de geschikte tijd kiezen • Engels time • van °tijm

tijn m. 1 daglicht, dag, tijd tussen zonsopgang en zonsondergang • in °zintijn ‘dagelijks’, wel in °lengetijn/lente ‘voorjaar’, ~ °tuw1/°tij1 ‘god(heid)’, wel ~ °tier1 ‘glanzend’, °tier2 ‘glans; glorie’

tijpelen zw. -de 1 wis jongensspel waarbij een kort stokje wordt weggeslagen of weggewipt met een lange, plat uitlopende stok, ew. pinken • Gronings tiepeln • ~ °tijven/°tijpen

tijpen st. teep, h. getepen zie tijven

tijs bn. tijzer, -st 1 prikkend, plukkend 2 kieskeurig met eten • Gronings ties • ~ °tijzen ‘prikken; plukken’

tijven st. teef, h., is geteven, tijpen 1 puntig, spits zijn 2 spits toelopen 3 lang en smal zijn of worden • ~ °teven/°tibben, tippen, tippelen, tip ‘spits uiteinde’, tippel ‘spits uiteinde’, tepel, °teper ‘rank’, °tipper ‘mager’, °tijpelen ‘wis spel met stokken’, timp, mog. ~ °tijzen, °aten ‘scherp zijn’

tijzen st. tees, h. getezen 1 prikken 2 plukken, pluizen 3 kieskeurig eten, met lange tanden eten • Gronings tiezen • ~ °tijs, °tissel, °teizen, °teizel, teisteren, °tees, °tis, °tissen, °teeuwen, mog. ~ °tijven, °aten ‘scherp zijn’

tik v. tikken, teeg2 1 geit • Duits Ziege, gew. Zicke (ontleend als sik) • in °tikken ‘jong geitje, bokje’

tikken o. 1 jong geitje, bokje • van °tik/°teeg2 ‘geit’

til1 bn. teler of tiller, -st 1 beoogd, geschikt 2 bekwaam, goed • gew. Engels till • ~ °til2, °til3, telen, °tijden ‘gaan; streven’, wel ~ tijd

til2 o. telen 1 doel, streven 2 geschikte, beoogde tijd, goede gelegenheid 3 geval, omstandigheid: op, in allen til altijd • Duits Ziel, Noors til vz., Engels till vz. • in telen, van °til1 ‘beoogd, geschikt’

til3 o. tillen 1 geschikt, beoogd land 2 nieuw gewonnen land • in Tilburg, van °til1 ‘beoogd, geschikt’

tillen st. tal, h., is getolen 1 bewegen, verroeren, los zijn, onvast zijn 2 doen bewegen, los maken, trekken, lichten 3 lokken, oplichten, bedriegen • hetz. als tillen ‘opheffen, opbeuren’, ~ °tal ‘beweeglijk, lichtvoetig’, °tollen ‘beweeglijk zijn’, °tout1 ‘onvast’ (ouder tolt, talt), wel ~ °taal ‘bedrog; roof’, mog. ~ talmen

tilt m./v. zie telt

timmer o. 1 bouwstof, in het bijzonder hout 2 gebouw, vooral van hout • Kempens timmer, Duits Zimmer, Engels timber, Noors tømmer, IJslands timbur • in timmeren, van °temen1 ‘voegen; bouwen’

tind m. 1 punt, uitstekende punt, piek • Gronings tind, Fries tine, Engels tine, Noors tind, IJslands tindur • ~ °taan/tand, °tons ‘hoektand’, tinne ‘tand in burchtwal’

tinden st. tond, h., is getonden, tinnen 1 ontvlammen, ontbranden 2 branden, in brand staan • ~ °tenden/°tendelen ‘doen ontvlammen’, °tander ‘vuur; hete as’, tonder/tondel ‘licht ontvlambare stof’, tintelen, mog. ~ °tussen ‘ontvlammen’

tingen st. tong, h. getongen 1 vastpakken, grijpen, knijpen, bijten 2 drukken, dringen • ~ taai, tang, °tanger ‘bijtend, scherp’, °tengen ‘samenbinden, vastmaken’, °teng ‘nabij’, wel ~ °tongel ‘ster; sterrenbeeld’ (dan eig. ‘wat vast is’, vgl. vaste ster voor iedere ster behalve de zon), wel ~ °takken ‘nemen, pakken’, °tech/°tie ‘orde’, °touw1/°getouw ‘bereid, gereed’

tinnen st. ton, h., is getonnen zie tinden

tipper bn. tipperder, -st 1 mager • Duits ziffer • ~ °tijven/°tijpen ‘puntig zijn; lang en smal zijn’, °teper ‘rank’

tis v. tissen, tist 1 ineengedraaide vlecht, streng, met name een die moeilijk te ontwarren is: in, uit de tis in, uit de war • ~ °tijzen ‘prikken; plukken’

tissel bn. tessel 1 prikkend, plukkend 2 kieskeurig met eten • Gronings tessel, tezzel • ~ °tijzen ‘prikken; plukken’

tissen zw. -te 1 aanhitsen, stoken, uitlokken 2 lokken • ~ °tijzen ‘prikken; plukken’

tissing v. 1 stoken van onrust, zaaien van twist of tweedracht 2 onrust • van °tissen

tist v. zie tis

titteren zw. -de 1 beven, sidderen, trillen • Duits zittern, IJslands titra

to1 v. toën, tooien, tokke, tuike 1 vrouwtjeshond, ew. °kwerie, teef 2 moederhond 3 feeks, helleveeg 4 lichtekooi, slet 5 oude vrouw • Limburgs toei, tooi, Westvlaams tuike, Gelders-Overijssels toeke, Fries tûke, Nederduits töle, Duits Zohe, Zucke, gew. Zauche, Zocke, IJslands tóa, tófa • wel eig. ‘tochtige, loopse’ en ~ °tieën/°tiegen, tocht

to2 telw. zie twa

tobben zw. -de zie toven

todden zw. -de zie totten

toeg m., toek 1 puntig voorwerp 2 tak, met name een bebladerde boomtak • Drents toeg, toek, Twents toog • ~ °tak/°tag, °takken1/°taggen ‘prikken, plagen’

toei o. 1 daad, handeling • ~ °toel ‘gereedschap’, °tooien ‘doen’

toek m. zie toeg

toel o. 1 gereedschap, stuk gereedschap, werktuig, instrument • Engels tool, Noors tól • ~ °toei ‘daad, handeling’, °tooien ‘doen; maken’

toem bn., toemig 1 leeg, ledig 2 vrij 3 niet druk, niets doend • Gronings tuimeg, gew. Engels toom, Noors tom, IJslands tómur • in °toemen

toemen zw. -de 1 legen, ledigen, leeg laten lopen 2 vrijmaken, bevrijden • gew. Engels toom, teem, Noors tømme, IJslands tæma • van °toem

toemig bn. zie toem

toen o. 1 gift, geschenk • wel ~ °twijden ‘inwilligen’

toft v. zie tuft

tokke v. zie to1

tol m./v. tollen 1 stuk hout 2 houtje, stokje 3 tak • hetz. als tol ‘kegelvormig speelgoed’, ~ °tolk

tolg bn. zie tulg

tolgen zw. -de zie tulgen

tolk m. 1 stokje 2 kleine duimstok 3 twijg • gew. Duits Zolch • van °tol

tollen zw. -de 1 beweeglijk zijn, loszitten, loshangen 2 in beweging brengen, losmaken 3 trekken, lokken • Fries tolle, Duits zollen, Engels toll, IJslands tolla°tillen ‘bewegen, los zijn/maken’, °tal ‘beweeglijk, lichtvoetig’, °tout1 ‘onvast’, mog. ~ talmen

tommelen zw. -de zie tommen

tommen zw. -de, tommelen 1 ruilen, verruilen, verwisselen 2 ruilhandel drijven 3 dobbelen, spelen • Haspengouws tommelen • ~ °tuimen, tuimelen

tomst v., tonst 1 gepastheid 2 overeenkomst, verdrag 3 gilde, vereniging • Duits Zunft • van °temen1 ‘voegen, passen’

tongel o. 1 ster, hemellichaam 2 sterrenbeeld • IJslands tungl • wel eig. ‘wat vast is’ (vgl. vaste ster voor iedere ster behalve de zon) en ~ °tingen ‘vastpakken’, °tengen ‘vastmaken’, tang, taai

tons m. tonsen 1 tand, hoektand • Gronings toeske, Fries tosk, Engels tusk • ~ °taan/tand, °tind ‘punt’, tinne ‘tand in burchtwal’, °aten ‘scherp, fel zijn’

tonst v. zie tomst

tont v. 1 vod, lap 2 smerig wijf • Gronings tont, gew. Duits Zunzel, Zweeds tönt m. • ~ °tuntelen ‘beweeglijk zijn’

tooien zw. -de, touwen 1 bereiden, maken, doen • hetz. als tooien ‘opsmukken’, touwen ‘leer bereiden’, van °touw1/°getouw ‘bereid, gereed’, ~ getouw ‘weeftoestel’, °toei ‘daad, handeling’, wel ~ °gatuw2 ‘gebruiksvoorwerp’, °vratuw ‘versiersel’

toom m. 1 lijn, touw 2 bloedlijn, kroost, nageslacht, nakomelingen, gebroed 3 groep dieren, vlucht vogels, roedel wolven, enz. 4 groep, troep • Fries team, Engels team • hetz. als toom ‘leidsel’, ~ °tieën/°tiegen ‘trekken’

toor bn. 1 slecht, kwalijk, moeilijk • IJslands tor- • in °toortrouw, °toorvond, mog. ~ °tien2 ‘schade’

toord m. zie tord

toortrouw bn. 1 ontrouw 2 verdacht • van °toor + trouw

toorvond bn. 1 moeilijk te vinden, slecht vindbaar, i.t.t. oodvond 2 zeldzaam, schaars • van °toor + vond

toppen zw. -te zie toven

tord m., toord 1 uitwerpsel, drol, keutel 2 uitwerpselen, drek, mest • Vlaams toort, Engels turd • in °torden, °tordwevel ‘mestkever’

torden zw. -de 1 ontlasten, zijn gevoeg doen • Duits zorten • van °tord

tordwevel m. 1 mestkever 2 meikever • Veluws torrewever • van °tord + wevel ‘kever’, mog. hetz. als tor (mits verbastering)

torgen zw. -de zie torken1

tork1 m./v., turk1 1 steekmug • Drents törk • van °torken1

tork2 m./v., turk2 1 trekhond 2 soort eg die door een man wordt getrokken • Drents törk, Zeeuws turk • van °trokken/°trukken/°torken2/°turken2

torken1 zw. -te, turken2, torgen 1 steken, prikken 2 prikkelen, ergeren, kwellen • gew. Engels tork, gew. Zweeds torga • ~ °tork1/turk1 ‘steekmug’, tergen, mog. ~ troggelen ‘schooien, listig verkrijgen’ (indien voorheen ‘lastigvallen’)

torken2 zw. -te zie trokken

tors m. torsen 1 graszode, plag, kluit • Veluws tors • mog. ~ °teren ‘afrijten’

torven zw. -de 1 slingeren, werpen, gooien • ~ °tarvelen, °terven ‘rollen’, mog. ~ turf

tos m. tossen 1 bosje, pluk, met name gras • Drents tosse, Engels tussock • wel ~ tod ‘lor’, °totten/°todden, anders ~ °tozen ‘trekken, plukken’

totten zw. -te, todden 1 trekken, rukken 2 slepen, sleuren • Gronings tòdden, tòrren, IJslands totta • ~ tod ‘lor’, wel °tos

tout1 bn. 1 onvast, beweeglijk, los, wankel • ouder tolt, talt, ~ °tout2, °touter, °touteren, °telt/°tilt, °tulten, °tollen, °tillen ‘bewegen, los zijn/maken’

tout2 m./v. 1 vod, lap, loshangend stuk goed 2 vrouw van lichte zeden, lichtekooi, slons, slet • Gronings taalt, talt, tolt, Drents tolt, tolte • ~ °tolt1

touter m. 1 beving, huivering 2 schommel, ew. °telt, °tilt • Drents tolter • ouder tolter, talter, ~ °tout1, °touteren, °telt/°tilt

touteren zw. -de 1 beven, huiveren 2 wankelen, wiebelen, waggelen 3 schommelen • Drents taltern, toltern, gew. Engels tolter • ~ °tout1, °touter, °tulten, °tollen

touw1 bn., getouw 1 bereid, gereed • in °tooien/°touwen ‘bereiden, maken, doen’, wel ~ °tech/°tie ‘orde, ordening’, °tingen ‘vastpakken’, °taken ‘nemen, pakken’

touw2 v. 1 tweetal, paar • IJslands • ~ twee

touwen zw. -de zie tooien

toven zw. -de, tobben, toppen 1 trekken, slepen 2 kwellen 3 bedriegen • Gronings tòbben, tòppen, Limburgs tuppen, Duits zupfen • hetz. als tobben ‘vol zorg zijn’, wel ~ °tover, toveren

tover o. 1 toverkracht 2 tovermiddel • Duits Zauber, gew. Engels tiver, teever, Noors tauver, IJslands töfur • in toveren, wel eig. ‘list, kunstgreep’ en ~ °toven ‘trekken; bedriegen’

tozen zw. -de 1 plukken, trekken 2 uitpluizen, van oneffenheden en klit ontdoen • IJslands tosa • ~ °tuizen, mog. °tos ‘bosje, pluk’

tra v. zie trade

traaf v. zie trave

traam m. zie tram

traap v. zie trap

trade v., tra 1 spoor, voetspoor, wagenspoor, baan, pad, weg 2 wijze van doen, levenswandel • Twents troa, Engels trade, ~ treden, trede, °trod

traf o. traven 1 doek 2 tent, ew. °teld/°telde, °leder/°leer • IJslands traf • ~ °trave/°traaf, °trevel1

tram m., traam 1 balk 2 lat, stok 3 handvat • Westvlaams trame, traam • ~ treem ‘steunbalk’, °tremmen, °trom

trampelen zw. -de 1 trappelen • Twents traampeln, Engels trample • van °trampen

trampen zw. -te 1 stampen 2 trappen, schoppen • Vlaams trampen, Engels tramp • in °trampelen, ~ trappen

trantel bn. 1 fier, trots • van °tranten

trantelen zw. -de zie tranten

tranten zw. -te, trantelen 1 op zijn gemak of langzaam rondlopen, wandelen 2 zich aarzelend voortbewegen 3 aarzelen, talmen, beuzelen • Westvlaams tranten, gew. Engels trantle • ~ °trantel ‘fier, trots’, °trinden ‘rondgaan’

trap v. trappen, traap 1 val, valstrik, vangnet, klem • Westvlaams trape, Zwols trappe, Drents trap, Engels trap

trassen zw. -te 1 rondgaan, slenteren 2 door de modder lopen • Duits tratschen, Noors traske • wel ~ treden

trave v., traaf 1 zoom, boord • Noors trave • ~ °traf, °trevel1

treeg m. 1 kommer, smart, treurnis, verdriet, ontmoediging • van °tregen

treek m. 1 list, kunstgreep 2 gemene streek 3 laakbare of twijfelachtige handeling, handelswijze • van °treken

tregen st. trag, h. getregen 1 vertragen, ontmoedigen, deprimeren, treurig maken: laat niets u tregen • ~ °treeg, traag

treken st. trak, h. getroken 1 trekken 2 verplaatsen, veranderen 3 talmen, dralen 4 bedriegelijk handelen • oude nevenvorm van trekken, in °treker, ~ °treek, °trokken/°trukken/°torken2/°turken2

treker m. 1 bedrieger, valsaard • van °treken

tremen st. tram, h. getromen 1 lopen, treden • ~ treem ‘laddersport’, treden

tremmen zw. -de 1 vast maken, bevestigen, ew. °trummen 2 versterken, ew. °trummen • ~ °tram, treem, °trom

trems v., tremse 1 blauwe korenbloem (Centaurea cyanus) • Twents trems, tremse, Drents trems, tremse, Nederduits trems, tremse

tremse v. zie trems

trendel m. 1 wiel 2 spinnewiel 3 schijf 4 pannenkoek • Westvlaams trendel, Engels trendle • ~ °trinden ‘rondgaan’

trenden zw. -de 1 doen rondgaan, doen ronddraaien 2 doen rollen • Engels trend • ~ °trinden ‘rondgaan’

trevel1 m. 1 lap, doek • IJslands trefil • ~ °trave/°traaf, °traf

trevel2 m. 1 trede, voetafdruk, spoor • Westvlaams trevel • van °treven

treven st. traf, h., is getreven 1 treden, stappen • Zeeuws trevelen, gew. Engels treave, trave • ~ °trevel2, trappen, trap

trie o. trieën 1 boom • Engels tree, Noors tre, IJslands tré • in °wargtrie ‘galg’, ~ teer ‘pek’, °terwe, °trooi ‘houten bak’, °truis ‘boomafval’, °truwen, wel ~ trouw, troost ‘steun, bemoediging’, °troost ‘stevig, betrouwbaar’, °truid ‘vertrouwd’, mog. ~ tros ‘bundel vruchten’ en/of °teren ‘afrijten; afhouwen’

trijzelen zw. -de 1 draaien 2 tollen 3 beven, sidderen 4 wankelen, waggelen, wiebelen • Gronings triezeln • ~ °trillen

trind bn. 1 rond • Noors trinn • van °trinden ‘rondgaan’, ~ omtrent

trinde m. 1 bal, bol • van °trind ‘rond’

trinden st. trond, is getronden 1 rondgaan, ronddraaien 2 rollen • ~ °trind ‘rond’, °trinde ‘bal’, °trendel ‘wiel’, °trenden ‘doen rondgaan’, omtrent ‘rondom’, °tranten ‘wandelen’, trant ‘wijze’, °trunten ‘aarzelen’, wel ~ treden

tro v. zie trod

trocht bn. 1 helder, klaar, licht, duidelijk 2 glanzend, glorieus, schitterend • ~ °terren

trod o. troden, trode, tro 1 spoor, voetspoor, vertrapping • ~ treden, trede, °trade, °trotten

trode v. zie trod

trokken zw. -te, trukken, torken2, turken2 1 trekken, slepen 2 gaan, zich begeven • ~ °treken/trekken, °tork1/°turk1

trol v. trollen zie trul

trollen zw. -de zie trullen

trom bn. 1 vast, ferm, stevig, sterk • in °trummen, ~ °tram, treem, °tremmen

trooi o. 1 houten bak 2 dienblad • Engels tray • ~ °trie ‘boom’

troost bn. 1 betrouwbaar, stevig • ~ troost ‘steun, bemoediging’, troosten, trouw, °truid ‘vertrouwd’, wel ~ °trie ‘boom’

trotten zw. -te 1 stevig lopen • Engels trot • ~ treden, °trod

trouwlog m. -logen 1 verrader 2 iemand die tekortschiet in trouw aan zijn leider • van trouw + afl. van liegen, vgl. °waarlog

truid1 bn. 1 vertrouwd, intiem, lief • Duits traut • ~ trouw, wel ~ °trie ‘boom’

truid2 m. 1 jongleur 2 acteur 3 nar, clown • IJslands trúður

truis m. truizen 1 boomafval, gevallen takken, twijgen en bladeren, te gebruiken als brandstof 2 bundel, bos 3 tros, bundel vruchten • Westvlaams truis, Gronings troest, gew. Engels trouse • verhaspeld met °druis1 ‘tros, bundel vruchten’, ~ °trie ‘boom’, mog. ~ tros

trukken zw. -te zie trokken

trul v. trullen, trol 1 domme meid 2 lichtekooi • Drents trulle, gew. Engels troll • ~ troel, troela, wel ~ trol ‘boosaardig gedrocht’, ~ °trullen/°trollen

trullen zw. -de, trollen 1 (doen) rollen, rollend (doen) verplaatsen 2 talmen, treuzelen 3 tuimelen, vallen 4 gooien, werpen 5 misleiden, voor de gek houden, beetnemen, ew. bedotten, foppen, °goken, °guigen • Antwerps trullen, Hagelands trullen, Fries trulle, trolje, gew. Engels troll • ~ °trul/°trol, wel ~ trol ‘boosaardig gedrocht’, mog. ~ treuzelen

trummen zw. -de 1 vast maken, bevestigen, ew. °tremmen 2 versterken, ew. °tremmen • van °trom ‘vast’

truntelen zw. -de zie trunten

trunten zw. -te, truntelen 1 aarzelen, talmen, beuzelen • ~ °trinden ‘rondgaan’

truwen bn. 1 houten, van hout 2 boomachtig, als een boom 3 hard, sterk, duurzaam • Noors treen • van °trie

tuft v., toft 1 grondvest, fundament, fundering • Noors tuft, tomt, IJslands tóft • van nevenvorm van °tam ‘huis’ + afl. van °veten ‘treden’

tuik bn. 1 schrander, slim, listig 2 vlug, vaardig 3 net, proper, zindelijk 4 flink, zwaar, erg • Gronings toek, Fries tûk • ~ tuk ‘begerig’, °tieën/°tiegen ‘trekken; leiden’

tuike v. zie to1

tuimen zw. -de 1 draaien, springen, vallen • ~ tuimelen, °tommen/°tommelen

tuin1 o./m. 1 omheining, afscheiding, haag, heg, hek, tenen vlechtwerk: een tuin om de boomgaard 2 omheinde ruimte • Westvlaams tuin, Drents toen, Duits Zaun, Engels town, Noors tun, IJslands tún • hetz. als tuin ‘gaarde’, ~ tui, tuien, tuil, touw, °tieder/tuier

tuin2 m. zie tien2

tuinen zw. -de 1 schaden, leed doen, kwaad doen 2 betoveren, beheksen • Fries tsjoene, gew. Engels teen, Noors tjone, IJslands týna • van °tien2/°tuin ‘schade’

tuisen zw. -te 1 ruilen, verruilen, verwisselen 2 ruilhandel drijven 3 een kansspel spelen, gokken, dobbelen 4 beetnemen, bedriegen • Westvlaams tuischen, Drents toesken, Fries tyskje, Duits tauschen (met gew. t- i.p.v. Hoogduitse z-)

tuizen zw. -de 1 rukken, in de war brengen • Duits zausen • ~ °tozen

tulg bn., tolg 1 langdurig, duurzaam, standvastig, stevig • in °tulgen/°tolgen, ~ lang

tulgen zw. -de, tolgen 1 vastmaken, bevestigen 2 versterken • van °tulg/°tolg

tulten zw. -te 1 beweeglijk zijn 2 onzeker lopen 3 kantelen • Engels tilt, Noors tylta, Zweeds tulta • ~ °tout1 ‘onvast’, °tollen ‘beweeglijk zijn’

tuntelen zw. -de 1 beweeglijk zijn, heen en weer gaan 2 beuzelen, peuteren, knutselen 3 treuzelen, talmen • Westfries tuntelen, Drents tunteln, gew. Duits zunzeln, zünzeln • ~ °tont ‘vod, lap’, °twantelen ‘weifelen’, °twint ‘oogwenk’

turk1 m./v. zie tork1

turk2 m./v. zie tork2

turken1 zw. -te zie torken1

turken2 zw. -te zie trokken

tussen zw. -te 1 ontvlammen, ontbranden 2 branden, in brand staan • mog. ~ °tinden/°tinnen ‘ontvlammen’

tuw1 m., tij1 1 god, godheid, hemelse oergeest, ew. °ans • mog. in °tijbast, ~ °tijn ‘dag’, wel ~ °tier1 ‘glanzend’, °tier2 ‘glans; glorie’

Tuw2 m., Tij2 1 God, Hemelvader, de Heer van Licht en Recht, de oorspronkelijke Hoge God in het Germaanse volksgeloof, ew. °Dings/°Dijs • Fries Tij (in tiisdei), Engels Tue (in Tuesday), Noors Ty, IJslands Týr • bijzonder gebruik van °tuw1/°tij1, in °tuwsdag, vgl. °Met4 ‘Beschikker, Ordenaar, Schepper, God’

tuwsdag m. 1 Tuws dag, ew. dinsdag • Fries tiisdei, Zwitsers Zyschtig, Engels Tuesday, Noors tysdag, tirsdag • van °Tuw2/°Tij2

twa telw., to2 1 vrouwelijke onderwerpsvorm van twee 2 vrouwelijke lijdende vorm van tweetwee is eigenlijk de onzijdige onderwerps- en lijdende vorm; ~ °tween, °tweer

twachten zw. -te 1 planten 2 verzorgen, koesteren • wel ~ °twingen ‘knijpen, drukken’, °twengen ‘knijpen, drukken’, vgl. brachten bij brengen

twantelen zw. -de 1 weifelen, onzeker zijn • ~ °tuntelen ‘beweeglijk zijn’

tween telw. 1 mannelijke onderwerpsvorm van twee 2 mannelijke lijdende vorm van twee 3 meewerkende vorm van twee • Engels twain twee is eigenlijk de onzijdige onderwerps- en lijdende vorm, in twintig, ~ °tweer, °twa

tweer telw. 1 bezittelijke vorm van twee • ~ °tween, °twa

twees bw. 1 tweemaal, andermaal • ~ twee

twei telw. zie tweide

tweide telw., twei 1 tweederde • ~ twee

twek m. twekken zie twik

twengen zw. -de 1 knijpen, knellen 2 drukken 3 met geweld insluiten • ~ °twingen, wel ~ °twachten ‘planten; koesteren’, vgl. brachten bij brengen

twien zw. -de 1 twijfelen, aarzelen 2 doen twijfelen, doen aarzelen • ~ twijfelen, twee

twijden zw. -de 1 inwilligen, toestaan, toekennen, verhoren: een bede twijden • wel ~ °toen ‘geschenk’

twijn bw. 1 tweevoudig, dubbel • ~ twijn/tweern ‘gedubbeld garen’, twee, °twis, °twissen/tussen, twist

twik m. twikken, twek 1 twijg • Duits Zweck • in Twekkelo, oude nevenvorm van twijg

twikken zw. -te 1 plukken, knijpen • Engels twitch

twingen st. twong, h. getwongen 1 knijpen 2 drukken • ~ °twengen ‘knijpen; drukken’, wel ~ °twachten ‘planten; koesteren’, vgl. brachten bij brengen

twint m. 1 oogwenk, oogopslag, ogenblik: niet een twint geen zier, niets • ~ °tuntelen ‘beweeglijk zijn’

twis bn. 1 tweevoudig, dubbel • ~ twee, °twijn, twijn/tweern ‘gedubbeld garen’, °twissen/tussen, twist

twissen vz. 1 te midden van • Duits zwischen, Engels twixt, betwixt • oude nevenvorm van tussen, ~ twee, vgl. °zwester naast zuster

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

Toelichting

Advertenties