Woorden schieten tekort
De verkiezingen zijn weer begonnen. Van Dale vraagt u om het Woord van het Jaar te kiezen, oftewel het ‘beste’ nieuwe woord van 2010, en Genootschap Onze Taal wil uw stem voor het Onze Taal-woord van het jaar, dat wil zeggen het woord dat het meest kenmerkend is voor 2010.
Geen van beide verkiezingen gaat dus om het mooiste nieuwe woord. Niettemin, als ik de kandidaten zo bekijk dan lijkt onze taal er armzalig aan toe te zijn. Er valt nauwelijks een greintje dichterlijkheid te ontdekken. We zouden toch op zijn minst een paar woorden mogen verwachten die evenwel mooi zijn? Het één sluit het ander niet uit. Nou, wel het in hedendaags Nederlands zo te zien. Uiteraard valt het niet mee om een nieuw woord te bedenken dat mooi en dichterlijk is, en de meningen zullen altijd verdeeld zijn, maar wat zegt het over onze tijden als ze door deze woorden worden vertegenwoordigd? Lees en huiver:
Nieuw leven voor Oudnederlands
Vraag een willekeurige Nederlander wat hij weet over Oudnederlands en hij komt waarschijnlijk niet veel verder dan hebban olla vogala… En dat is mits hij “Oudnederlands” niet verstaat als “oud Nederlands”, zoals dat van de Gouden Eeuw. Dat is ook niet gek, want er is nu eenmaal weinig in het Oudnederlands overgeleverd. En tegenwoordig krijgen kinderen hoe dan ook weinig mee van de vaderlandse geschiedenis in de tijd van het Oudnederlands en daarvoor. En dat is jammer, want er valt veel over onze verdere voorouders te vertellen.
Trouw schrift, geheimzinnige taal
Het Nederlands staat bekend als een vrij consistente taal aangaande schrijfwijze. Zo is er grote samenhang tussen wat er op schrift staat en wat er gesproken wordt. Met andere woorden: de letters in ons schrift hebben een vrij vaste klankwaarde. In het Engels is dat wel anders. Neem woorden als rough, through en though. Op schrift lijken ze op elkaar; in uitspraak verschillen ze nogal. Zo’n uiteenloping tussen schrift en spraak komt deels doordat het Engels de laatste eeuwen weinig spellingwijzigingen heeft ondergaan, terwijl de uitspraak wel ingrijpend is veranderd. Het geschreven Nederlands is wat dat betreft, net als bijvoorbeeld het Noors, meer bij de tijd.
Tijding
Het is een rustige week op Taaldacht, zoals u heeft kunnen zien. Toch is er wel wat nieuws. Ten eerste is de lijst met Wichtnamen aanzienlijk aangevuld. Laat hierbij gezegd worden dat er opzettelijk zo min mogelijk namen worden toegevoegd die uitsluitend Scandinavisch lijken te zijn. De oude Scandinavische dichters hebben de oorspronkelijke Germaanse mythologie (voor zover die als één geheel heeft bestaan) nog behoorlijk uitgebreid … Lees verder Tijding
De eed als lotsverkondiging
De eed was van oudsher een belangrijk verschijnsel in alle windstreken. Tegenwoordig is dat anders; vroeger meer dan nu was een mans woord zijn eer. Bij onze Germaanse voorouders was de eed wezenlijk, met name die tussen een krijgsman en zijn heer. De krijgsman beloofde trouw aan zijn heer, voor hem te vechten wanneer dat nodig was, en de heer beloofde daarop zijn krijgsman te onderhouden en hopelijk ook schatten te leveren door veroveringen. Op het toppunt van de Germaanse krijgerscultuur was de trouw aan de heer zelfs belangrijker dan de trouw aan bloedverwanten. Maar ook bondgenootschappen werden met eden bezegeld. Legendarisch is de Rütlischwur uit de late Middeleeuwen, de vestiging van het Zwitserse eedgenootschap door drie hoofdmannen op de bergweide genaamd de Rütli.
Wichtnamen aangeboden
Met genoegen bied ik u mijn Wichtnamen aan, oftewel de ‘namen van wezens en zaken’. Ik heb namelijk de namen van mindere en grotere wezens en zaken uit de Germaanse oudheid in een lijst verwerkt en voorzien van een etymologische duiding. Bovendien heb ik de wezens en zaken bij hun eigenlijke, klankwettige namen genoemd. Dus bijvoorbeeld niet “Wodan”, maar gewoon Woen, dan wel Woedan. En … Lees verder Wichtnamen aangeboden
Muzikaal proza
“Alle kunst streeft ernaar muziek te worden,” volgens het beroemde motto van Walter Pater. Binnen de letterkunde is vooral de dichtkunst veelvuldig met muziek in verband gebracht: zij wordt een zelfde oorsprong toegedicht, en legt net als muziek grote nadruk op ritme en melodie. In de nadagen van de traditionele poëzie is zelfs getracht haar ritme in muziekschrift te noteren (zie bijvoorbeeld Sidney Laniers The Science of English Verse (1880)). Minder bekend is dat ook proza een eigen muzikaliteit heeft, waarover vooral in het begin van de vorige eeuw in het Engels veel geschreven is, bijvoorbeeld in History of English Prose Rhythm door A.C. Clark (1912) en George Saintsbury’s Prose Rhythm in English (1913).
Nissen
In en rond de hoeves van Noorwegen leeft de nisse, een wezentje dat goed werk levert voor de dieren van het erf. Om hem hiervoor te bedanken, en om hem te vriend te houden, geeft de boer hem maaltijden. Omdat de nisse vaak in de fjøs (‘stal’) zit wordt hij ook wel fjøsnisse genoemd. In Zweden kent men hem als de tomte en in Nederland is hij te vergelijken met de kabouter in diens oude vorm. De oorspronkelijke betekenis van kabouter is dan ook waarschijnlijk ‘huisvriend, huisgeest’.
Oer
Van alle voorvoegsels straalt oer- de meeste kracht uit, voelt oer- het meest onafhankelijk, alsof het een woord op zichzelf had kunnen zijn. Moet het dan een zelfstandig naamwoord of een bijvoeglijk naamwoord voorstellen, of ontstijgt het dergelijk onderscheid en zouden wij het liefst een welgemeend “oooeeerrr!” uit diepe borst voort rommelen, als ware het de opperste eenwording van woord en daad, een krachtige vanzelfsprekendheid, een oerroep als er ooit een was?
Mooi
In het Middelnederlands is een vrij bijzonder woord te vinden: vrone (ook wel vroon). Het betekent ‘heerlijk, verrukkelijk, wonderschoon’ en meer nog ‘des Heeren, met betrekking tot God en Christus’. Het is bijzonder omdat het in oorsprong de tweede naamval meervoud is van een zelfstandig naamwoord, te weten Oudgermaans *frawan ‘heer’, verwant aan vrouw. Wat vrone is, ‘heerlijk’, is dus eigenlijk ‘van de heren’.
Ik noem dit woord omdat ik nog zo’n voorbeeld meen te weten van hoe de tweede naamval van een zelfstandig naamwoord in de loop der tijd als een bijvoeglijk naamwoord is opgevat. Ik heb het over mooi. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands (EWN) geeft voor dit woord “herkomst onbekend” en vermeldt nog aarzelend de mogelijkheid dat mooi verband houdt met modder, en een betekenisontwikkeling kent van ‘bevochtigd’ naar ‘gewassen, rein’ tot ‘mooi’. Een weinig overtuigende duiding.
Gewestelijke woorden
Een van de wijzen waarop een taal verandert is hoe haar klanken verschuiven in de uitspraak van haar sprekers. Zo is de welbekende Nederlandse tweeklank -ij- voortgekomen uit de oudere, lange eenklank –ī– van het Oudgermaans. Zegt men tegenwoordig rijmen, wijs en tijd, vroeger zei men rīmen, wīs en tīd. In sommige streektalen, zoals het Gronings, is die oude eenklank nog onveranderd gebleven.
Taaldacht 